Interferencja z języka ojczystego na egzaminie

Interferencja to przenoszenie na polski zasad z języka ojczystego. Czasem pomaga, bo języki są podobne. Często jednak kosztuje punkty, bo zdający wybiera formę, która brzmi logicznie po ukraińsku, rosyjsku albo angielsku, ale po polsku jest błędna. Na B1 widać to głównie w przypadkach, przyimkach, aspekcie i szyku. Na B2 dochodzą zdania złożone, styl i formy bezosobowe. Na C1 problem jest jeszcze większy, bo trzeba samodzielnie tworzyć formy, a nie tylko rozpoznawać poprawną odpowiedź.

Skąd biorą się błędy interferencyjne

Najczęstszy mechanizm jest prosty: zdający tłumaczy zdanie słowo po słowie. Jeśli w jego języku mówi się odpowiednik „czekać kogo”, wybiera biernik. Tymczasem po polsku mówimy: Czekam na kolegę. Jeśli po angielsku mówi się „listen to music”, pojawia się pokusa: *słucham do muzyki. Po polsku: Słucham muzyki.

Drugi mechanizm to podobieństwo form. Ukraiński i rosyjski mają przypadki, więc osoby słowiańskojęzyczne często czują, że rzeczownik trzeba odmienić. Problem polega na tym, że rekcja, czyli wymagany przypadek po czasowniku lub przyimku, nie zawsze jest taka sama. Dlatego warto osobno powtarzać rekcję czasownika i przyimki i ich rekcję.

Trzeci mechanizm to brak kategorii w języku ojczystym. Angielski nie ma przypadków w takiej postaci jak polski i nie ma aspektu dokonanego i niedokonanego jako par typu pisać - napisać. Dlatego osoby anglojęzyczne często uczą się polskich końcówek mechanicznie, ale nie widzą, dlaczego po negacji pojawia się dopełniacz albo dlaczego raz trzeba powiedzieć robiłem, a raz zrobiłem.

Obszary, w których interferencja uderza najmocniej

Na egzaminie najczęściej widać pięć grup błędów.

Obszar	Typowa kalka	Poprawna wersja	Co sprawdzić
Rekcja czasownika	*Potrzebuję nowe dokumenty.	Potrzebuję nowych dokumentów.	Czasownik potrzebować łączy się z dopełniaczem.
Przyimek	*Czekam ciebie.	Czekam na ciebie.	Po czekać używamy na plus biernik.
Aspekt	*Wczoraj pisałem podanie i wysłałem je o 10.	Wczoraj napisałem podanie i wysłałem je o 10.	Efekt zakończony wymaga aspektu dokonanego.
Negacja	*Nie mam czas.	Nie mam czasu.	Po negacji często pojawia się dopełniacz.
Szyk	*Ja jutro do urzędu idę.	Jutro idę do urzędu.	Polski szyk jest elastyczny, ale neutralny szyk nie zawsze kopiuje angielski.
Fałszywy przyjaciel	*Aktualnie mieszkam tu od pięciu lat.	Obecnie mieszkam tu od pięciu lat.	Aktualnie znaczy raczej „w tej chwili”, ale bywa nadużywane jak angielskie „actually”.

Najbardziej punktogenne są rekcja, przypadki i aspekt, bo pojawiają się w wielu typach zadań. Jeśli mylisz końcówki rzeczowników, wróć do działu przypadki i odmiana rzeczownika. Jeśli problemem jest wybór pisałem czy napisałem, powtórz aspekt dokonany i niedokonany.

Rekcja i przyimki: nie tłumacz przyimka, ucz się całego wyrażenia

Przyimki rzadko odpowiadają sobie jeden do jednego. Dlatego nie ucz się samego czasownika pytać, tylko całej konstrukcji: pytać o coś. Nie ucz się czekać, tylko czekać na kogoś albo na coś. Nie ucz się interesować się, tylko interesować się czymś.

Poprawne konstrukcje warto zapisywać w zdaniach:

• Szukam mieszkania blisko centrum.
• Potrzebuję zaświadczenia z urzędu.
• Czekam na decyzję wojewody.
• Interesuję się polskim prawem i historią.
• Rozmawialiśmy o terminie egzaminu.
• Dziękuję panu za pomoc.

Widać tu różne przypadki: dopełniacz po szukać i potrzebować, biernik po czekać na, miejscownik po rozmawiać o, narzędnik po interesować się. Sama znajomość znaczenia czasownika nie wystarczy. Trzeba znać jego gramatyczne otoczenie.

Aspekt: język słowiański pomaga, ale nie zawsze

Osoby ukraińskojęzyczne i rosyjskojęzyczne zwykle rozumieją ideę aspektu, bo ich języki też odróżniają czynność zakończoną od trwającej, powtarzalnej albo bez podkreślonego efektu. Błędy pojawiają się przy konkretnych parach i w czasie przyszłym.

Po polsku powiemy: Jutro napiszę e-mail do dziekanatu, jeśli chodzi o jeden zakończony rezultat. Powiemy: Jutro będę pisać e-mail, jeśli interesuje nas proces. W zadaniu egzaminacyjnym różnica może zależeć od jednego słowa: już, w końcu, codziennie, długo, przez godzinę.

Osoby anglojęzyczne często próbują tłumaczyć aspekt przez czasy angielskie. To bywa mylące. Polski aspekt nie jest tym samym co Present Perfect albo Past Continuous. Zdanie Pisałem podanie przez godzinę mówi o procesie. Zdanie Napisałem podanie mówi o wyniku. Oba mogą odnosić się do przeszłości, ale gramatycznie znaczą coś innego.

Fałszywi przyjaciele i kalki składniowe

Fałszywi przyjaciele to słowa podobne do słów w innym języku, ale mające inne znaczenie albo inny zakres użycia. Problem nie zawsze polega na tym, że słowo jest całkowicie błędne. Często jest poprawne w innym kontekście.

Przykład: ewentualnie nie znaczy zwykle angielskiego „eventually”. Zdanie *Ewentualnie dostałem certyfikat po miesiącu jest błędną kalką. Poprawnie: W końcu dostałem certyfikat po miesiącu. Ewentualnie znaczy raczej „jeśli będzie taka możliwość”: Możemy spotkać się w piątek, ewentualnie w sobotę.

Kalka składniowa to przeniesienie budowy zdania. Po angielsku naturalne jest: „I want you to help me”. Po polsku nie mówimy: *Chcę ciebie pomóc mi. Mówimy: Chcę, żebyś mi pomógł. Takie zdania są ważne na B2, bo standard wymaga pracy ze zdaniami złożonymi, mową zależną i wyborem konstrukcji zależnie od stylu. Warto powtórzyć spójniki i zdania złożone oraz składnię i szyk wyrazów.

Przykładowe zdania w praktyce

• Nie znam jeszcze wyniku egzaminu, ale czekam na informację z ośrodka.
• Wczoraj wypełniłem wniosek i wysłałem go pocztą.
• Przez dwa tygodnie szukałam pokoju blisko uczelni.
• Nie mam ważnego zaświadczenia, dlatego muszę iść do urzędu.
• Interesuję się studiami w Polsce, bo chcę tu zostać na dłużej.
• Proszę pana o podpis na tym formularzu.
• Rozmawialiśmy z lektorką o części ustnej egzaminu.
• Gdybym wcześniej znał te konstrukcje, popełniłbym mniej błędów w pisaniu.

Typowe błędy osób ukraińskojęzycznych, rosyjskojęzycznych i anglojęzycznych

Ukraiński

• *Czekam ciebie zamiast Czekam na ciebie. Błąd wynika z podobieństwa składni i z pominięcia polskiego przyimka na.
• *Dziękuję was zamiast Dziękuję wam. To kalka rekcji. Po polsku dziękować wymaga celownika: komu?
• *Pomagam dla kolegi zamiast Pomagam koledze. Źródłem jest kalka przyimkowa. Po polsku pomóc komuś, bez przyimka.
• *Mam pytanie do temat egzaminu zamiast Mam pytanie o temat egzaminu. To przeniesienie przyimka z innej konstrukcji.

Rosyjski

• *Uczę polski język zamiast Uczę się języka polskiego. To kalka z rosyjskiej konstrukcji. Po polsku uczę się czegoś, czyli dopełniacz.
• *Boję się egzamin zamiast Boję się egzaminu. Czasownik bać się wymaga dopełniacza.
• *Zadzwonię do ciebie po egzaminie i powiem rezultat zamiast Zadzwonię do ciebie po egzaminie i podam wynik. Tu działa fałszywy przyjaciel i nienaturalny dobór czasownika.
• *On jest na pracy zamiast On jest w pracy. To kalka przyimkowa. Po polsku mówimy w pracy, ale na uniwersytecie.

Angielski

• *Słucham do radia zamiast Słucham radia. To kalka z „listen to”. Po polsku słuchać łączy się z dopełniaczem.
• *Jestem 30 lat zamiast Mam 30 lat. To kalka z „I am 30”. Po polsku wiek wyrażamy konstrukcją mieć ileś lat.
• *To zależy od jeśli mam czas zamiast To zależy od tego, czy mam czas. To kalka składniowa z „it depends if”. Po polsku potrzebna jest konstrukcja od tego, czy.
• *Zrobiłem decyzję zamiast Podjąłem decyzję. To kalka z „make a decision”. Po polsku decyzję się podejmuje.
• *Nie mam czas zamiast Nie mam czasu. Angielski nie ma polskiego dopełniacza negacji, dlatego łatwo zostawić biernik lub formę podstawową.

Jak to wygląda na egzaminie

Interferencja nie jest osobnym tematem w arkuszu, ale pojawia się w kilku modułach. Najbardziej bezpośrednio w module „poprawność gramatyczna”, który jest osobną częścią egzaminu.

Na B1, według arkuszy przykładowych z marca 2020 r., gramatyka ma 8 zadań i trwa 45 minut. Moduł ma 30 punktów. Pojawiają się między innymi: wybór poprawnej formy rzeczowników, przymiotników i zaimków, uzupełnianie spójnikami, formy czasownika, pytania o część zdania, przekształcanie zdań, aspekt i tryby oraz przyimki. To dokładnie te miejsca, w których kalka z języka ojczystego daje błędną odpowiedź. Na B1 trzeba uzyskać co najmniej 50% z każdego modułu części pisemnej osobno i z części ustnej.

Na B2 gramatyka ma 8 zadań, 60 minut i 40 punktów. Dochodzą imiesłowy, formy nieosobowe, strona bierna, zamiana zdań złożonych na pojedyncze oraz bardziej złożony wybór formy. Tu interferencja często psuje styl: zdanie jest zrozumiałe, ale brzmi obco albo ma złą rekcję. Na B2 próg wynosi co najmniej 60% z każdego modułu osobno i z części ustnej.

Na C1 gramatyka ma 7 zadań, 60 minut i 40 punktów. W arkuszach przykładowych nie ma zadań zamkniętych w tym module, więc każdą formę trzeba wytworzyć samemu. To ważne, bo nie można liczyć na rozpoznanie poprawnej odpowiedzi z listy. Na C1 również trzeba uzyskać co najmniej 60% z każdego modułu osobno i z części ustnej. Punkty z modułów nie zastępują się średnią. Jeden słaby moduł może oznaczać niezdany egzamin.

Interferencja obniża też wynik w pisaniu i mówieniu. W liście, podaniu, opisie albo wypowiedzi ustnej egzaminator widzi nie tylko komunikację, ale także poprawność form, składni i stylu.

Co powtórzyć przed egzaminem

• Listę czasowników z rekcją: potrzebować czego, szukać czego, słuchać czego, pomagać komu, interesować się czym.
• Najczęstsze przyimki z przypadkami: do, z, dla, o, na, w, po, przy, przed, między.
• Dopełniacz po negacji: Nie mam czasu. Nie znam adresu. Nie dostałem odpowiedzi.
• Pary aspektowe w zdaniach z wynikiem i procesem: pisać - napisać, robić - zrobić, wypełniać - wypełnić.
• Konstrukcje, których nie wolno tłumaczyć dosłownie z angielskiego, ukraińskiego ani rosyjskiego.
• Fałszywych przyjaciół, które naprawdę używasz w swoich tekstach, nie przypadkowe listy z internetu.