Spójniki i zdania złożone na B1, B2 i C1

Spójniki łączą słowa i zdania, ale na egzaminie trzeba też wiedzieć, gdzie postawić przecinek, jak rozpoznać zdanie podrzędne i jak przekształcić zdanie złożone. To zagadnienie pojawia się w standardach na B1, B2 i C1.

Zdania współrzędne i podrzędne: najprostszy podział

Zdanie złożone ma co najmniej dwa orzeczenia, czyli dwie formy czasownika. Na przykład: „Zadzwoniłem do urzędu i umówiłem wizytę”. Są tu dwa czasowniki: „zadzwoniłem” i „umówiłem”.

Zdanie współrzędnie złożone łączy dwie części podobnie ważne. Często można je rozdzielić na dwa proste zdania.

• „Wypełniłem formularz i wysłałem go przez internet.”
• „Wypełniłem formularz. Wysłałem go przez internet.”

Na B1 trzeba znać między innymi: „oraz”, „a także”, „lub”, „albo”, „czy”, „dlatego”, „ale”. Na B2 dochodzą między innymi: „lecz”, „toteż”, „czyli”, „to jest”, „jednak”, „natomiast”, „zaś”. Na C1: „po czym”, „a potem”, „a następnie”, „jak też”, „zarówno ..., jak i ...”, „bądź”, „zatem”, „wobec tego”, „ani”, „mimo to”, „jednakże”.

Zdanie podrzędnie złożone ma część główną i zależną. Część zależna odpowiada na pytanie: dlaczego?, po co?, kiedy?, pod jakim warunkiem?, mimo czego?, jaki?, który?

• „Nie przyszedłem, ponieważ byłem chory.”
• „Zadzwonię, kiedy będę miał wynik.”
• „To jest urząd, w którym złożyłem wniosek.”

Ważne są też przypadki i rekcja. Mówisz: „czekam na decyzję”, więc także: „Decyzja, na którą czekam, jeszcze nie przyszła”. Powtórz rekcję czasownika oraz składnię i szyk wyrazów.

Najważniejsze spójniki według znaczenia

Znaczenie	Typowe spójniki	Przecinek	Przykład
łączenie	i, oraz, a także, jak też	zwykle bez przecinka przed „i”, „oraz”	Pracuję i uczę się polskiego.
wybór	albo, lub, czy, bądź	zwykle bez przecinka	Wyślę dokument pocztą albo zaniosę go osobiście.
przeciwstawienie	ale, lecz, jednak, natomiast, zaś, jednakże	zwykle przecinek przed spójnikiem	Chciałem przyjść, ale byłem chory.
skutek	dlatego, toteż, zatem, wobec tego	zwykle przecinek przed spójnikiem	Pociąg się spóźnił, dlatego nie zdążyłem na spotkanie.
przyczyna	bo, ponieważ, dlatego że, gdyż	przecinek przed zdaniem podrzędnym	Nie złożyłem wniosku, ponieważ brakowało mi dokumentu.
cel	żeby, aby, by	przecinek przed zdaniem celu	Uczę się polskiego, żeby zdać egzamin B1.
warunek	jeśli, jeżeli ..., to ..., gdyby ..., to ..., o ile	przecinek oddziela warunek	Jeśli dostanę certyfikat, złożę wniosek.
przyzwolenie	choć, chociaż, mimo że, pomimo że, mimo to	przecinek oddziela części zdania	Chociaż byłem zmęczony, napisałem podanie.
czas	kiedy, gdy, zanim, nim, jak tylko, dopóki, aż	przecinek oddziela zdanie czasowe	Zadzwonię, jak tylko dostanę decyzję.
stopniowanie zależności	im ..., tym ...	przecinek między częściami	Im więcej ćwiczę, tym mniej boję się egzaminu.

Ucz się spójników według funkcji, nie jako listy tłumaczeń. „Bo” i „ponieważ” mówią o przyczynie, ale „ponieważ” lepiej pasuje do tekstu pisanego. „Żeby”, „aby” i „by” mówią o celu, lecz „aby” i „by” są bardziej oficjalne.

Przecinki przy spójnikach: reguły egzaminacyjne

Najbezpieczniejsza zasada: przed zdaniem podrzędnym stawiamy przecinek. Jeżeli druga część zaczyna się od „że”, „żeby”, „ponieważ”, „kiedy”, „gdy”, „jeśli”, „jeżeli”, „gdyby”, „chociaż”, „mimo że”, „który”, przecinek zwykle będzie potrzebny.

• „Wiem, że muszę powtórzyć gramatykę.”
• „Zostanę w domu, jeśli urząd nie odpisze.”
• „To jest osoba, która pomagała mi w tłumaczeniu dokumentów.”

Nie stawiamy przecinka przed każdym „i” albo „oraz”.

• Poprawnie: „Wstałem wcześnie i pojechałem do pracy.”
• Błędnie: *Wstałem wcześnie, i pojechałem do pracy.

Przecinek jest potrzebny przed „ale”, „lecz”, „natomiast”, „jednak”, gdy łączą zdania.

• „Rozumiem pytanie, ale nie znam odpowiedzi.”
• „Chciałem wysłać dokumenty online, jednak system nie działał.”

Spójniki wielowyrazowe „dlatego że”, „mimo że”, „pomimo że” traktuj jako całość. Nie rozdzielaj ich przecinkiem w środku, jeśli pełnią funkcję jednego spójnika.

• Poprawnie: „Nie przyszedłem, dlatego że byłem chory.”
• Błędnie: *Nie przyszedłem dlatego, że byłem chory.

Szczegóły powtórz w dziale ortografia i interpunkcja.

Warunek, przyczyna, cel, skutek i przyzwolenie

Przyczyna odpowiada na pytanie „dlaczego?”. Najczęstsze spójniki to „bo”, „ponieważ”, „dlatego że”, „gdyż”.

• „Nie odebrałem telefonu, bo byłem w pracy.”
• „Proszę o nowy termin, ponieważ nie mogę przyjść w poniedziałek.”

Cel odpowiada na pytanie „po co?”. Używamy „żeby”, „aby”, „by”. Po „żeby” czasownik często ma formę z cząstką osobową: „żebym”, „żebyś”, „żebyśmy”, „żebyście”.

• „Uczę się, żeby zdać egzamin.”
• „Chciałbym, żeby urząd wysłał decyzję pocztą.”

Warunek mówi, co musi się stać. Na B1 pojawiają się konstrukcje „jeśli”, „jeżeli ..., to ...”, „gdyby ..., to ...”, „im ..., tym ...”. Na B2 i C1 dochodzą trudniejsze warianty, na przykład „o ile”, „jeżeliby”, „chociażby”. Ważny jest tryb przypuszczający, więc powtórz tryb rozkazujący i przypuszczający.

• „Jeśli zdam egzamin, złożę wniosek o pobyt rezydenta.”
• „Gdybym miał więcej czasu, pisałbym dłuższe teksty po polsku.”

Przyzwolenie pokazuje kontrast: coś się stało mimo przeszkody.

• „Chociaż byłem zmęczony, poszedłem na lekcję.”
• „Mimo że padało, pojechaliśmy do urzędu.”

Skutek pokazuje wynik sytuacji.

• „Zgubiłem numer sprawy, dlatego musiałem zadzwonić do urzędu.”
• „Dokument był nieczytelny, zatem poproszono mnie o nowy skan.”

Zdania wielokrotnie złożone i przekształcenia

Zdanie wielokrotnie złożone ma więcej niż dwa orzeczenia. Na B2 i C1 jest to normalny element wymagań. Trzeba kontrolować zależności między częściami.

• „Kiedy wróciłem z pracy, zobaczyłem wiadomość z urzędu i od razu zadzwoniłem, żeby umówić wizytę.”

To zdanie ma czas, czynność główną, drugą czynność i cel.

Na B2 i C1 ważne są też przekształcenia: zdanie złożone na pojedyncze albo odwrotnie.

• „Michel przyjechał do Polski, dlatego że chciał studiować slawistykę.”

• „Michel przyjechał do Polski z powodu planów studiowania slawistyki.”

• „Kolega namawiał nas, żebyśmy wyjechali wcześnie.”

• „Kolega namawiał nas na wczesny wyjazd.”

Na wyższych poziomach pomagają imiesłowy, na przykład „pisząc”, „zrobiwszy”, „przygotowany”. Powtórz imiesłowy. Imiesłów ma skracać zdanie, ale nie może zmienić sensu.

Przykłady zdań do zapamiętania

• „Nie mogę przyjść na spotkanie, ponieważ mam wizytę u lekarza.”
• „Wyślę dokumenty dzisiaj albo zaniosę je jutro osobiście.”
• „Zadzwonię do sekretariatu, żeby zapytać o termin egzaminu.”
• „Jeśli dostanę wynik w tym tygodniu, od razu złożę wniosek.”
• „Chociaż mieszkam w Polsce od kilku lat, nadal robię błędy w przecinkach.”
• „To jest formularz, który trzeba podpisać na ostatniej stronie.”
• „Nie znałem numeru sprawy, dlatego urzędniczka nie mogła mi pomóc.”
• „Im częściej piszę po polsku, tym łatwiej buduję dłuższe zdania.”

Typowe błędy osób ukraińsko-, rosyjsko- i anglojęzycznych

Ukraiński:

• *Zrobię to, żeby zdałem egzamin. Poprawnie: „Zrobię to, żebym zdał egzamin” albo „Zrobię to, żeby zdać egzamin”. Błąd bierze się z podobieństwa do ukraińskiej konstrukcji celu, w której nie ma polskiego „żebym” z ruchomą końcówką osobową.
• *Chociaż miałem czas, ale nie zadzwoniłem. Poprawnie: „Chociaż miałem czas, nie zadzwoniłem” albo „Miałem czas, ale nie zadzwoniłem”. To kalka składniowa z ukraińskiego. Po polsku zwykle nie łączymy w jednym schemacie „chociaż” i „ale”.

Rosyjski:

• *Autobus, którego czekam, spóźnia się. Poprawnie: „Autobus, na który czekam, spóźnia się”. Źródłem błędu jest rosyjska rekcja czasownika „ждать” i brak przyimka odpowiadającego polskiemu „czekać na”.
• *Powiedział, co nie przyjdzie. Poprawnie: „Powiedział, że nie przyjdzie”. To fałszywy przyjaciel: rosyjskie „что” może odpowiadać polskiemu „że”, ale polskie „co” nie wprowadza takiego zdania po czasowniku „powiedzieć”.

Angielski:

• *Mam nadzieję, że zdać egzamin. Poprawnie: „Mam nadzieję, że zdam egzamin” albo „Mam nadzieję zdać egzamin”. Błąd wynika z kalki angielskiego „I hope to pass”. Po „że” potrzebujesz pełnej formy czasownika.
• *Uczę się polskiego dla zdać egzamin. Poprawnie: „Uczę się polskiego, żeby zdać egzamin” albo „Uczę się polskiego, aby zdać egzamin”. To kalka z „in order to”. Polski nie używa „dla” z bezokolicznikiem.
• *Nie wiem czy urząd jest otwarty. Poprawnie: „Nie wiem, czy urząd jest otwarty”. W angielskim przecinek przed „if” lub „whether” często nie występuje. W polskim zdanie podrzędne z „czy” trzeba oddzielić przecinkiem.

Jak to wygląda na egzaminie

Spójniki i zdania złożone pojawiają się przede wszystkim w module „poprawność gramatyczna”, ale wpływają też na pisanie i mówienie. Egzamin ma cztery moduły części pisemnej: rozumienie ze słuchu, rozumienie tekstów pisanych, poprawność gramatyczna i pisanie, a także część ustną.

Na B1 moduł poprawności gramatycznej ma w arkuszach przykładowych z marca 2020 r. 8 zadań i trwa 45 minut. Cały moduł ma 30 punktów. W zadaniu II trzeba uzupełnić spójniki z ramki, jeden spójnik jest zbędny, a punktacja to 5 x 0,5 punktu. Zdania złożone mogą też pojawić się w przekształceniach. Próg zdania na B1 to co najmniej 50% z każdego modułu części pisemnej osobno i z części ustnej.

Na B2 moduł poprawności gramatycznej ma 8 zadań, 60 minut i 40 punktów. W typach zadań pojawia się między innymi zamiana zdań złożonych na pojedyncze. Trzeba wybierać konstrukcję odpowiednią do stylu tekstu: prywatnego, oficjalnego, urzędowego albo medialnego. Próg zdania na B2 to co najmniej 60% z każdego modułu osobno i z części ustnej.

Na C1 moduł poprawności gramatycznej ma 7 zadań, 60 minut i 40 punktów. W arkuszach przykładowych nie ma zadań zamkniętych w gramatyce: formy trzeba tworzyć samodzielnie. Zdania złożone, przekształcenia i wartość stylistyczna konstrukcji składniowych są więc szczególnie ważne. Próg zdania na C1 to co najmniej 60% z każdego modułu osobno i z części ustnej.

Punkty z modułów nie sumują się do średniej. Nie wystarczy świetne pisanie, jeśli gramatyka jest poniżej progu.

Co powtórzyć przed egzaminem

• Spójniki przyczyny, celu, skutku, warunku i przyzwolenia.
• Przecinki przed „że”, „żeby”, „ponieważ”, „jeśli”, „chociaż”, „który” i „czy”.
• Różnicę między „bo”, „ponieważ”, „dlatego” i „dlatego że”.
• Konstrukcje „jeżeli ..., to ...”, „gdyby ..., to ...” oraz „im ..., tym ...”.
• Zamianę zdań złożonych na pojedyncze i odwrotnie.
• Rekcję w zdaniach względnych: „osoba, z którą rozmawiam”, „decyzja, na którą czekam”.
• Różnicę między stylem potocznym a oficjalnym, szczególnie w tekstach pisanych.