Polskie przysłowia i powiedzenia

Przysłowia to najtrudniejsza część żywej polszczyzny: znasz każde słowo z osobna, a i tak nie wiesz, o co chodzi. Przy każdym rysunek pokazuje znaczenie dosłowne, czyli to, co byłoby, gdyby wziąć je serio, a obok stoi wyjaśnienie, co ono naprawdę znaczy i kiedy się go używa.

1. Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada.

   

   Co to znaczy: Mówimy tak, kiedy ktoś działał przeciwko drugiej osobie, a szkoda spotkała w końcu jego samego. To ostrzeżenie: nie intryguj, bo to się obróci przeciwko tobie. Typowa sytuacja: kolega z pracy donosił na innego, żeby zająć jego stanowisko, i sam stracił pracę.

   Dosłownie: Ktoś kopie łopatą dół pod drugim człowiekiem, a potem sam do tego dołu wpada.

2. Bez pracy nie ma kołaczy.

   

   Co to znaczy: Znaczy, że nagroda należy się temu, kto włożył w coś wysiłek, bo nic nie przychodzi samo. Używamy, gdy ktoś chce efektu bez pracy albo gdy zachęcamy kogoś do wytrwałości. Typowa sytuacja: ktoś narzeka, że nie zdał egzaminu, choć się nie uczył, i słyszy w odpowiedzi to przysłowie.

   Dosłownie: Kto nie pracuje, ten nie dostaje kołaczy, czyli słodkich drożdżowych ciast.

3. Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje.

   

   Co to znaczy: Znaczy, że kto zaczyna dzień wcześnie, ten więcej zdąży i więcej zyska. Mówimy tak pół żartem, żeby kogoś obudzić albo pochwalić za wczesny start. Typowa sytuacja: ktoś przyszedł do urzędu przed otwarciem, załatwił sprawę bez kolejki i rzuca to zdanie znajomym.

   Dosłownie: Człowiekowi, który wstaje wcześnie rano, sam Pan Bóg daje prezenty.

4. Nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz.

   

   Co to znaczy: Znaczy: nie ciesz się i nie chwal sukcesem, zanim sprawa będzie naprawdę zakończona. Używamy, gdy ktoś świętuje za wcześnie albo mówi o czymś jak o pewniku. Typowa sytuacja: kolega po rozmowie kwalifikacyjnej ogłasza, że ma już pracę, choć nie dostał jeszcze żadnej odpowiedzi.

   Dosłownie: Nie wolno krzyczeć „hop”, zanim naprawdę przeskoczy się przez przeszkodę.

5. Gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść.

   

   Co to znaczy: Znaczy, że gdy za jedną rzecz bierze się za dużo osób, nikt nie czuje się odpowiedzialny i praca wychodzi źle albo wcale. Mówimy tak przy chaosie w zespole, w rodzinie albo w urzędzie. Typowa sytuacja: pięć osób organizuje jedno przyjęcie, każda liczy na pozostałe i nikt nie kupuje jedzenia.

   Dosłownie: Kiedy w jednej kuchni gotuje sześć kucharek, na stole i tak nie ma żadnego jedzenia.

6. Mądry Polak po szkodzie.

   

   Co to znaczy: Znaczy, że człowiek widzi błąd dopiero wtedy, gdy jest już po wszystkim i nic nie da się naprawić. Polacy mówią tak z autoironią o sobie, najczęściej po własnej wpadce. Typowa sytuacja: ktoś nie ubezpieczył mieszkania, sąsiad go zalał, a on wzdycha: mądry Polak po szkodzie.

   Dosłownie: Polak robi się mądry dopiero wtedy, kiedy szkoda już się stała.

7. Wyszło szydło z worka.

   

   Co to znaczy: Mówimy tak, kiedy prawda, którą ktoś ukrywał, wreszcie wyszła na jaw. Używamy w chwili, gdy kłamstwo albo prawdziwy zamiar same się zdradziły. Typowa sytuacja: pracownik tłumaczył nieobecność chorobą, aż ktoś zobaczył jego zdjęcia znad morza.

   Dosłownie: Ostre szydło przebiło worek od środka i wystaje na zewnątrz.

8. Kuj żelazo, póki gorące.

   

   Co to znaczy: Znaczy: działaj teraz, kiedy okazja jeszcze trwa, bo za chwilę będzie za późno. Mówimy tak, popędzając kogoś do decyzji albo do wykorzystania dobrego momentu. Typowa sytuacja: szef pochwalił twoją pracę, więc dziś, a nie za miesiąc, poproś o podwyżkę.

   Dosłownie: Uderzaj młotem w kawałek żelaza dopóty, dopóki jest rozgrzane do czerwoności.

9. Darowanemu koniowi w zęby się nie zagląda.

   

   Co to znaczy: Znaczy: prezentu ani darmowej pomocy się nie krytykuje, tylko przyjmuje z wdzięcznością. Używamy, gdy ktoś wybrzydza na coś, co dostał za darmo. Typowa sytuacja: znajomy oddał ci starą pralkę, a ty narzekasz, że nie ma suszarki.

   Dosłownie: Konia, którego dostało się za darmo, nie wolno oglądać po zębach, żeby sprawdzić jego wiek.

10. Co się odwlecze, to nie uciecze.

    

    Co to znaczy: Znaczy, że odłożona sprawa i tak się wydarzy, więc opóźnienie niczego nie przekreśla. Mówimy tak na pocieszenie, gdy plany się przesuwają, ale też pół żartem jako zapowiedź, że do czegoś jeszcze wrócimy. Typowa sytuacja: wizyta u dentysty przełożona o miesiąc albo wesele przeniesione na przyszły rok.

    Dosłownie: To, co zostało opóźnione, nigdzie nam nie ucieknie.

11. Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz.

    

    Co to znaczy: Znaczy, że skutki twoich decyzji poniesiesz ty sam, więc przygotuj wszystko porządnie. Mówimy tak, ostrzegając przed lekkomyślnym wyborem albo komentując czyjeś kłopoty, na które sam zapracował. Typowa sytuacja: ktoś podpisał umowę bez czytania i teraz płaci wysokie kary.

    Dosłownie: Jeśli źle posłałeś sobie łóżko, to źle będziesz w nim spał.

12. Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło.

    

    Co to znaczy: Znaczy, że z przykrego zdarzenia często wynika coś korzystnego, choć widać to dopiero później. Mówimy tak na pocieszenie, po niepowodzeniu, kiedy szukamy jasnej strony. Typowa sytuacja: ktoś stracił pracę, a po miesiącu znalazł lepszą i słyszy właśnie to zdanie.

    Dosłownie: Nie istnieje żadna zła rzecz, która nie skończyłaby się czymś dobrym.

13. Niedaleko pada jabłko od jabłoni.

    

    Co to znaczy: Znaczy, że dziecko jest podobne do rodziców, zwykle w zachowaniu albo w wadach. Używamy, komentując czyjeś zachowanie, najczęściej złośliwie albo żartobliwie. Typowa sytuacja: syn spóźnia się tak samo jak ojciec i sąsiadka rzuca to zdanie przy furtce.

    Dosłownie: Jabłko spada z drzewa i leży tuż obok pnia jabłoni.

14. Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu.

    

    Co to znaczy: Znaczy, że coś pewnego, choć skromnego, jest warte więcej niż obietnica czegoś większego. Mówimy tak, odradzając ryzyko dla niepewnego zysku. Typowa sytuacja: ktoś chce rzucić stałą pracę dla obiecanego kontraktu, którego jeszcze nikt nie podpisał.

    Dosłownie: Lepiej trzymać w dłoni małego wróbla, niż patrzeć na dużego gołębia siedzącego na dachu.

15. Cicha woda brzegi rwie.

    

    Co to znaczy: Znaczy, że osoba cicha i skromna potrafi zaskoczyć siłą, odwagą albo temperamentem. Mówimy tak z uznaniem lub z rozbawieniem, gdy nieśmiały ktoś zrobi coś odważnego. Typowa sytuacja: najcichsza koleżanka z biura nagle wygrywa negocjacje albo świetnie tańczy na imprezie.

    Dosłownie: Woda, która płynie spokojnie i bez szumu, podmywa i zabiera brzegi rzeki.

16. Nie mój cyrk, nie moje małpy.

    

    Co to znaczy: Znaczy: to nie moja sprawa i nie zamierzam się w nią mieszać ani brać za nią odpowiedzialności. Mówimy tak, odsuwając się od cudzych kłótni i cudzego bałaganu. Typowa sytuacja: dwaj koledzy z pracy kłócą się o zadanie, które ciebie nie dotyczy, więc wzruszasz ramionami i mówisz to zdanie.

    Dosłownie: To nie jest mój cyrk i to nie są moje małpy, więc nie muszę ich pilnować.