Mowa zależna na B2 i C1: reguły i typowe błędy

Mowa zależna pojawia się wtedy, gdy nie cytujesz czyichś słów dosłownie, tylko je relacjonujesz. Na poziomach B2 i C1 standard wymaga rozpoznawania mowy niezależnej i zależnej oraz zamiany jednej konstrukcji na drugą. Punkty tracisz zwykle za drobne przesunięcia: *powiedział, co zamiast powiedział, że, *zapytał, czy kiedy zamiast zapytał, kiedy, albo za zostawienie zaimka „ja”, gdy trzeba napisać „on”.

Najważniejsza zasada: nie tłumacz dosłownie cytatu

Mowa niezależna to cytat. Na przykład: Mama powiedziała: „Idź po zakupy”. Mowa zależna to zdanie podrzędne, czyli część większego zdania: Mama powiedziała, żebym poszedł po zakupy.

W praktyce robisz cztery rzeczy. Najpierw wybierasz czasownik wprowadzający: powiedział, zapytała, poprosił, stwierdziła, wyjaśnił, obiecała, ostrzegł, poradziła. Ten czasownik decyduje o dalszej konstrukcji.

Potem wybierasz spójnik lub zaimek pytajny. Do informacji używasz zwykle „że”: Kierownik powiedział, że spotkanie zacznie się o dziewiątej. W stylu oficjalnym spotkasz też „iż”: Rzecznik poinformował, iż decyzja została odłożona. Do polecenia, prośby lub rady używasz „żeby”, „aby” albo „by”: Lekarz zalecił, żeby pacjent został w domu.

Następnie zmieniasz osobę, zaimki i formy czasownika. Anna mówi: „Przyjdę jutro”. Relacja brzmi: Anna powiedziała, że przyjdzie następnego dnia. Na końcu pilnujesz szyku i interpunkcji. W pytaniu zależnym zwykle nie ma znaku zapytania. Zobacz też spójniki i zdania złożone.

Tabela: jak wybierać konstrukcję zależną

Typ wypowiedzi bezpośredniej	Czasownik wprowadzający	Konstrukcja w mowie zależnej	Przykład poprawny
Informacja	powiedzieć, stwierdzić, wyjaśnić, poinformować	że + zdanie	Urzędniczka wyjaśniła, że brakuje jednego dokumentu.
Informacja oficjalna	oświadczyć, poinformować, podkreślić	że albo iż + zdanie	Minister poinformował, iż rozmowy będą kontynuowane.
Pytanie tak albo nie	zapytać, spytać, dowiadywać się	czy + zdanie oznajmujące	Sąsiad zapytał, czy mogę odebrać paczkę.
Pytanie szczegółowe	zapytać, spytać, dowiadywać się	kto, co, gdzie, kiedy, dlaczego, jak, ile + zdanie	Lekarz zapytał, kiedy zaczęły się objawy.
Polecenie	kazać, polecić, nakazać	żeby, aby, by + forma typu poszedł, zrobiła	Szef polecił, żebyśmy wysłali raport dzisiaj.
Prośba	prosić, poprosić	żeby, aby, by + forma typu zadzwonił	Koleżanka poprosiła, żebym zadzwonił po spotkaniu.
Rada	radzić, doradzić	żeby, aby, by + forma typu poczekała	Prawnik doradził, żeby klient poczekał na decyzję.
Obietnica	obiecać, zapewnić	że + zdanie	Właściciel obiecał, że naprawi ogrzewanie.

Po „żeby”, „aby” i „by” używasz form, które wyglądają jak czas przeszły, ale wyrażają cel, prośbę lub polecenie. To łączy się z tematem trybu rozkazującego i przypuszczającego.

Pytania zależne: „czy” tylko do pytań tak albo nie

Jeśli na pytanie można odpowiedzieć „tak” albo „nie”, w mowie zależnej użyj „czy”.

Czy ma pan dowód osobisty? Urzędnik zapytał, czy mam dowód osobisty.

Czy spotkanie jest aktualne? Marta zapytała, czy spotkanie jest aktualne.

Jeśli pytanie zaczyna się od „gdzie”, „kiedy”, „dlaczego”, „jak”, „ile”, „kto”, „co”, nie dodawaj „czy”.

Gdzie jest kasa? Klient zapytał, gdzie jest kasa.

Kiedy będzie decyzja? Cudzoziemiec zapytał, kiedy będzie decyzja.

Błąd polega na łączeniu dwóch wprowadzeń: *Zapytał, czy kiedy będzie decyzja. Poprawnie: Zapytał, kiedy będzie decyzja.

Nie pisz: *Zapytał, gdzie jest urząd? Poprawnie: Zapytał, gdzie jest urząd. Znak zapytania pojawi się tylko wtedy, gdy całe zdanie jest pytaniem: Czy wiesz, gdzie jest urząd?

Zaimki, osoby i okoliczniki: najczęstsze przesunięcia

Najtrudniejszy jest punkt widzenia. W cytacie mówi konkretna osoba w konkretnym miejscu i czasie. W relacji mówi ktoś inny, później albo gdzie indziej.

Anna powiedziała: „Ja złożę dokumenty jutro”. W relacji: Anna powiedziała, że złoży dokumenty następnego dnia.

Piotr powiedział do mnie: „Przyniosę ci umowę”. W relacji: Piotr powiedział mi, że przyniesie mi umowę. Jeżeli mówisz do innej osoby o tej samej sytuacji, wszystko zależy od tego, kim jest „ja”, „ty”, „mnie”, „tobie” w nowej wypowiedzi.

W cytacie	W relacji zależnej	Przykład
dziś	tego dnia	Powiedział, że tego dnia pracuje zdalnie.
jutro	następnego dnia	Zapowiedziała, że przyjdzie następnego dnia.
wczoraj	poprzedniego dnia	Wyjaśnił, że poprzedniego dnia był u lekarza.
teraz	wtedy	Powiedziała, że wtedy nie może rozmawiać.
tutaj	tam	Napisał, że tam zostawił klucze.
ten	tamten albo ten, zależnie od sytuacji	Stwierdził, że tamten formularz jest nieaktualny.

Polski nie ma obowiązkowego cofania czasu tak jak angielski. Możesz powiedzieć: Lekarz powiedział, że wyniki są dobre, jeśli nadal są dobre. Możesz też powiedzieć: Lekarz powiedział, że wyniki były dobre, jeśli mówisz o dawnej sytuacji.

Przy zaimkach ważna jest odmiana. Formy „mi”, „mnie”, „mu”, „jej”, „nam” muszą pasować do czasownika. Powtórz odmianę przymiotnika i zaimka oraz rekcję czasownika.

Przykłady zdań, które naprawdę przydają się w Polsce

1. Pracownik urzędu powiedział, że muszę donieść tłumaczenie aktu urodzenia.

2. Konsultantka zapytała, czy chcę przedłużyć umowę na telefon.

3. Lekarz zapytał mnie, od kiedy mam gorączkę i czy brałem już jakieś leki.

4. Właściciel mieszkania obiecał, że naprawi zamek do końca tygodnia.

5. Nauczycielka poprosiła, żebyśmy wysłali prace mailem, a nie przez komunikator.

Mowa zależna łączy czasowniki, przypadki i szyk. Dlatego powtórz też składnię i szyk wyrazów.

Typowe błędy osób ukraińsko-, rosyjsko- i anglojęzycznych

U osób ukraińskojęzycznych częsty jest błąd ze spójnikiem „co”, bo ukraińskie „що” może kusić jako odpowiednik polskiego „że”. Błędnie: *Powiedziała, co nie ma czasu. Poprawnie: Powiedziała, że nie ma czasu.

Drugi błąd ukraińskojęzycznych to zostawianie osoby z cytatu. Błędnie: *Ołena powiedziała, że przyjdę jutro. Poprawnie, jeśli mówi Ołena: Ołena powiedziała, że przyjdzie następnego dnia.

U osób rosyjskojęzycznych też pojawia się kalka po „что”. Błędnie: *On zapytał, co mam paszport. Poprawnie: On zapytał, czy mam paszport. W polskim „co” nie wprowadza pytania tak albo nie.

Kolejny błąd rosyjskojęzyczny dotyczy polecenia po „żeby”. Błędnie: *Lekarz powiedział, żeby pacjent zostanie w łóżku. Poprawnie: Lekarz powiedział, żeby pacjent został w łóżku.

U osób anglojęzycznych silna jest kalka z angielskiego „asked if”. Błędnie: *Zapytała mnie, jeśli mam czas. Poprawnie: Zapytała mnie, czy mam czas. Polskie „jeśli” służy do warunku, nie do pytania zależnego.

Drugi błąd anglojęzycznych to obowiązkowe cofanie czasu. Błędnie, jeśli informacja nadal jest aktualna: *Lekarz powiedział, że wyniki były dobre, więc nie muszę się martwić. Poprawnie: Lekarz powiedział, że wyniki są dobre, więc nie muszę się martwić.

Trzeci błąd anglojęzycznych to bezokolicznik zamiast zdania z „żeby”. Błędnie: *Szef poprosił mnie przyjść wcześniej. Poprawnie: Szef poprosił mnie, żebym przyszedł wcześniej. To kalka z konstrukcji „asked me to come”.

Wszystkie trzy grupy często zostawiają znak zapytania po pytaniu zależnym. Błędnie: *Urzędnik zapytał, kiedy złożyłem wniosek? Poprawnie: Urzędnik zapytał, kiedy złożyłem wniosek.

Jak to wygląda na egzaminie i co powtórzyć

Mowa niezależna i zależna jest wpisana w standard wymagań na poziomach B2 i C1 w części składniowej. Dotyczy wykładników formalnych mowy niezależnej i zależnej oraz zamiany mowy niezależnej na zależną. Może pojawić się w module „poprawność gramatyczna”, ale przydaje się też w pisaniu i mówieniu.

Na B2 część pisemna ma cztery moduły po 40 punktów, razem 160 punktów. Moduł poprawności gramatycznej w arkuszach przykładowych ma 8 zadań i trwa 60 minut. Typy zadań obejmują między innymi wybór formy, uzupełnianie wyrazami, aspekt, czas przeszły i przyszły oraz przekształcanie zdań. Próg zdania na B2 wynosi co najmniej 60% z każdego modułu osobno i z części ustnej.

Na C1 część pisemna też ma cztery moduły po 40 punktów, razem 160 punktów. Moduł poprawności gramatycznej w arkuszach przykładowych ma 7 zadań i trwa 60 minut. Na tym poziomie rośnie znaczenie samodzielnego tworzenia form. W podanych faktach o arkuszach C1 wskazano, że nie ma tam zadań wyboru jednej z podanych form. Próg zdania na C1 również wynosi co najmniej 60% z każdego modułu osobno i z części ustnej. Punkty z modułów nie sumują się do średniej. Jeden słaby moduł oznacza niezdany egzamin.

Przed egzaminem powtórz krótko:

• kiedy używać „że”, „iż”, „czy”, „żeby”, „aby” i „by”,
• jak zmieniać „ja”, „ty”, „mój”, „twój”, „mi”, „ci” w relacji,
• jak przekształcać pytania bezpośrednie w pytania zależne,
• które okoliczniki zmieniają się najczęściej: „dziś”, „jutro”, „wczoraj”, „tutaj”, „teraz”,
• jakie czasowniki wprowadzające pasują do informacji, pytania, prośby, polecenia i rady,
• kiedy po „żeby” trzeba użyć formy typu „zrobił”, „zrobiła”, „zrobili”.