Косвенная речь на B2 и C1: правила и типичные ошибки

Косвенная речь (mowa zależna) появляется тогда, когда вы не цитируете чьи-то слова дословно, а передаете их. На уровнях B2 и C1 стандарт требует распознавать прямую речь (mowa niezależna) и косвенную речь, а также преобразовывать одну конструкцию в другую. Баллы вы обычно теряете из-за небольших смещений: *powiedział, co вместо powiedział, że, *zapytał, czy kiedy вместо zapytał, kiedy, или из-за того, что оставляете местоимение (zaimek) „ja”, когда нужно написать „on”.

Самое важное правило: не переводите цитату дословно

Прямая речь - это цитата. Например: Mama powiedziała: „Idź po zakupy”. Косвенная речь - это придаточное предложение, то есть часть более крупного предложения: Mama powiedziała, żebym poszedł po zakupy.

На практике вы делаете четыре вещи. Сначала выбираете вводящий глагол (czasownik): powiedział, zapytała, poprosił, stwierdziła, wyjaśnił, obiecała, ostrzegł, poradziła. Этот глагол определяет дальнейшую конструкцию.

Затем выбираете союз (spójnik) или вопросительное местоимение. Для сообщения информации вы обычно используете „że”: Kierownik powiedział, że spotkanie zacznie się o dziewiątej. В официальном стиле вы также встретите „iż”: Rzecznik poinformował, iż decyzja została odłożona. Для приказа, просьбы или совета вы используете „żeby”, „aby” или „by”: Lekarz zalecił, żeby pacjent został w domu.

Затем вы меняете лицо, местоимения и формы глагола. Anna mówi: „Przyjdę jutro”. Пересказ звучит так: Anna powiedziała, że przyjdzie następnego dnia. В конце следите за порядком слов (szyk) и пунктуацией (interpunkcja). В косвенном вопросе обычно нет вопросительного знака. См. также союзы и сложные предложения.

Таблица: как выбирать косвенную конструкцию

Тип прямого высказывания	Вводящий глагол	Конструкция в косвенной речи	Правильный пример
Информация	powiedzieć, stwierdzić, wyjaśnić, poinformować	że + zdanie	Urzędniczka wyjaśniła, że brakuje jednego dokumentu.
Официальная информация	oświadczyć, poinformować, podkreślić	że albo iż + zdanie	Minister poinformował, iż rozmowy będą kontynuowane.
Вопрос да или нет	zapytać, spytać, dowiadywać się	czy + zdanie oznajmujące	Sąsiad zapytał, czy mogę odebrać paczkę.
Специальный вопрос	zapytać, spytać, dowiadywać się	kto, co, gdzie, kiedy, dlaczego, jak, ile + zdanie	Lekarz zapytał, kiedy zaczęły się objawy.
Приказ	kazać, polecić, nakazać	żeby, aby, by + forma typu poszedł, zrobiła	Szef polecił, żebyśmy wysłali raport dzisiaj.
Просьба	prosić, poprosić	żeby, aby, by + forma typu zadzwonił	Koleżanka poprosiła, żebym zadzwonił po spotkaniu.
Совет	radzić, doradzić	żeby, aby, by + forma typu poczekała	Prawnik doradził, żeby klient poczekał na decyzję.
Обещание	obiecać, zapewnić	że + zdanie	Właściciel obiecał, że naprawi ogrzewanie.

После „żeby”, „aby” и „by” вы используете формы, которые выглядят как прошедшее время, но выражают цель, просьбу или приказ. Это связано с темой повелительного наклонения (trybu rozkazującego) и условного наклонения (przypuszczającego).

Косвенные вопросы: „czy” только для вопросов да или нет

Если на вопрос можно ответить „tak” или „nie”, в косвенной речи используйте „czy”.

Czy ma pan dowód osobisty? Urzędnik zapytał, czy mam dowód osobisty.

Czy spotkanie jest aktualne? Marta zapytała, czy spotkanie jest aktualne.

Если вопрос начинается с „gdzie”, „kiedy”, „dlaczego”, „jak”, „ile”, „kto”, „co”, не добавляйте „czy”.

Gdzie jest kasa? Klient zapytał, gdzie jest kasa.

Kiedy będzie decyzja? Cudzoziemiec zapytał, kiedy będzie decyzja.

Ошибка состоит в соединении двух вводящих элементов: *Zapytał, czy kiedy będzie decyzja. Правильно: Zapytał, kiedy będzie decyzja.

Не пишите: *Zapytał, gdzie jest urząd? Правильно: Zapytał, gdzie jest urząd. Вопросительный знак появится только тогда, когда все предложение является вопросом: Czy wiesz, gdzie jest urząd?

Местоимения, лица и обстоятельства: самые частые смещения

Самое трудное - это точка зрения. В цитате говорит конкретный человек в конкретном месте и времени. В пересказе говорит кто-то другой, позже или в другом месте.

Anna powiedziała: „Ja złożę dokumenty jutro”. В пересказе: Anna powiedziała, że złoży dokumenty następnego dnia.

Piotr powiedział do mnie: „Przyniosę ci umowę”. В пересказе: Piotr powiedział mi, że przyniesie mi umowę. Если вы говорите другому человеку о той же ситуации, все зависит от того, кто такие „ja”, „ty”, „mnie”, „tobie” в новом высказывании.

В цитате	В косвенном пересказе	Пример
dziś	tego dnia	Powiedział, że tego dnia pracuje zdalnie.
jutro	następnego dnia	Zapowiedziała, że przyjdzie następnego dnia.
wczoraj	poprzedniego dnia	Wyjaśnił, że poprzedniego dnia był u lekarza.
teraz	wtedy	Powiedziała, że wtedy nie może rozmawiać.
tutaj	tam	Napisał, że tam zostawił klucze.
ten	tamten albo ten, zależnie od sytuacji	Stwierdził, że tamten formularz jest nieaktualny.

В польском нет обязательного сдвига времени назад, как в английском. Можно сказать: Lekarz powiedział, że wyniki są dobre, если они все еще хорошие. Можно также сказать: Lekarz powiedział, że wyniki były dobre, если вы говорите о давней ситуации.

При местоимениях важно склонение (odmiana). Формы „mi”, „mnie”, „mu”, „jej”, „nam” должны подходить к глаголу. Повторите склонение прилагательного и местоимения и управление глагола (rekcję czasownika).

Примеры предложений, которые действительно пригодятся в Польше

1. Pracownik urzędu powiedział, że muszę donieść tłumaczenie aktu urodzenia.

2. Konsultantka zapytała, czy chcę przedłużyć umowę na telefon.

3. Lekarz zapytał mnie, od kiedy mam gorączkę i czy brałem już jakieś leki.

4. Właściciel mieszkania obiecał, że naprawi zamek do końca tygodnia.

5. Nauczycielka poprosiła, żebyśmy wysłali prace mailem, a nie przez komunikator.

Косвенная речь соединяет глаголы, падежи (przypadki) и порядок слов. Поэтому повторите также синтаксис и порядок слов.

Типичные ошибки украино-, русско- и англоязычных людей

У украиноязычных людей часто встречается ошибка с союзом „co”, потому что украинское „що” может казаться эквивалентом польского „że”. Неправильно: *Powiedziała, co nie ma czasu. Правильно: Powiedziała, że nie ma czasu.

Вторая ошибка украиноязычных людей - оставлять лицо из цитаты. Неправильно: *Ołena powiedziała, że przyjdę jutro. Правильно, если говорит Ołena: Ołena powiedziała, że przyjdzie następnego dnia.

У русскоязычных людей тоже появляется калька с „что”. Неправильно: *On zapytał, co mam paszport. Правильно: On zapytał, czy mam paszport. В польском „co” не вводит вопрос да или нет.

Следующая русскоязычная ошибка касается приказа после „żeby”. Неправильно: *Lekarz powiedział, żeby pacjent zostanie w łóżku. Правильно: Lekarz powiedział, żeby pacjent został w łóżku. Интерференция идет от русской конструкции с будущим временем после „чтобы”, но в польском после „żeby” нужна форма типа został, zrobił, przyszła.

У англоязычных людей сильна калька с английского „asked if”. Неправильно: *Zapytała mnie, jeśli mam czas. Правильно: Zapytała mnie, czy mam czas. Польское „jeśli” служит для условия, а не для косвенного вопроса.

Вторая ошибка англоязычных людей - обязательный сдвиг времени назад. Неправильно, если информация все еще актуальна: *Lekarz powiedział, że wyniki były dobre, więc nie muszę się martwić. Правильно: Lekarz powiedział, że wyniki są dobre, więc nie muszę się martwić.

Третья ошибка англоязычных людей - инфинитив (bezokolicznik) вместо предложения с „żeby”. Неправильно: *Szef poprosił mnie przyjść wcześniej. Правильно: Szef poprosił mnie, żebym przyszedł wcześniej. Это калька с конструкции „asked me to come”.

Все три группы часто оставляют вопросительный знак после косвенного вопроса. Неправильно: *Urzędnik zapytał, kiedy złożyłem wniosek? Правильно: Urzędnik zapytał, kiedy złożyłem wniosek.

Как это выглядит на экзамене и что повторить

Прямая и косвенная речь включены в стандарт требований на уровнях B2 и C1 в синтаксической части. Это касается формальных показателей прямой и косвенной речи, а также преобразования прямой речи в косвенную. Она может появиться в модуле (moduł) „poprawność gramatyczna”, но пригодится также в письме и говорении.

На B2 письменная часть (część pisemna) имеет четыре модуля по 40 баллов, всего 160 баллов. Модуль грамматической правильности в примерных экзаменационных вариантах (arkuszach) имеет 8 заданий и длится 60 минут. Типы заданий включают, среди прочего, выбор формы, заполнение словами, вид, прошедшее и будущее время, а также преобразование предложений. Порог сдачи на B2 составляет как минимум 60% по каждому модулю отдельно и по устной части (części ustnej).

На C1 письменная часть тоже имеет четыре модуля по 40 баллов, всего 160 баллов. Модуль грамматической правильности в примерных экзаменационных вариантах имеет 7 заданий и длится 60 минут. На этом уровне возрастает значение самостоятельного образования форм. В приведенных фактах об экзаменационных вариантах C1 указано, что там нет заданий на выбор одной из данных форм. Порог сдачи на C1 также составляет как минимум 60% по каждому модулю отдельно и по устной части. Баллы из модулей не суммируются в средний результат. Один слабый модуль означает несданный экзамен.

Перед экзаменом кратко повторите:

• когда использовать „że”, „iż”, „czy”, „żeby”, „aby” и „by”,
• как менять „ja”, „ty”, „mój”, „twój”, „mi”, „ci” в пересказе,
• как преобразовывать прямые вопросы в косвенные вопросы,
• какие обстоятельства меняются чаще всего: „dziś”, „jutro”, „wczoraj”, „tutaj”, „teraz”,
• какие вводящие глаголы подходят к информации, вопросу, просьбе, приказу и совету,
• когда после „żeby” нужно использовать форму типа „zrobił”, „zrobiła”, „zrobili”.