Tryb rozkazujący i przypuszczający na egzaminie

Tryb rozkazujący i tryb przypuszczający są na egzaminie od poziomu B1. Kosztują punkty, bo łączą kilka rzeczy naraz: odmianę czasownika, aspekt, szyk wyrazów i znaczenie całego zdania. Nie wystarczy znać formy „zrób” albo „chciałbym”. Trzeba wiedzieć, kiedy powiedzieć „nie rób”, kiedy „nie zrób”, kiedy „gdybym miał”, a kiedy „jeśli będę miał”.

Rozkaźnik: jak tworzyć formy

Tryb rozkazujący, czyli rozkaźnik, służy do poleceń, próśb, zakazów, instrukcji i propozycji wspólnego działania. Na B1 trzeba znać typowe formy: „przeczytaj”, „uczcie się”, „napiszmy”, „niech słuchają”. Na B2 i C1 dochodzą trudniejsze czasowniki, na przykład „weź”, „włóż”, „wynieśmy”, „zdejmij”, „ciągnijcie”.

Najważniejsze formy wyglądają tak:

Bezokolicznik	Ty	My	Wy	On, ona, oni
napisać	Napisz mail do urzędu.	Napiszmy odpowiedź dzisiaj.	Napiszcie podanie czytelnie.	Niech on napisze wyjaśnienie.
czytać	Czytaj polecenie do końca.	Czytajmy tekst jeszcze raz.	Czytajcie uważnie regulamin.	Niech oni czytają wolniej.
wziąć	Weź ze sobą paszport.	Weźmy numer z kolejkomatu.	Weźcie wszystkie dokumenty.	Niech pani weźmie kopię umowy.
uczyć się	Ucz się regularnie.	Uczmy się nowych form w zdaniach.	Uczcie się całych zwrotów.	Niech dzieci uczą się spokojnie.
iść	Idź do pokoju numer pięć.	Idźmy razem do sekretariatu.	Idźcie prosto i skręćcie w lewo.	Niech pan idzie do kasy.

W formach „my” i „wy” dodajemy najczęściej końcówki „-my” i „-cie”: „zróbmy”, „zróbcie”, „poczekajmy”, „poczekajcie”. Forma „ty” bywa krótka i dlatego jest trudna: „weź”, „idź”, „usiądź”, „powiedz”. Jeśli masz problem z odmianą czasowników, wróć do działu Czasy i koniugacje.

Zakaz, prośba i konstrukcje z „niech”

W zakazach bardzo często używamy czasownika niedokonanego, czyli takiego, który mówi o czynności jako procesie albo zwyczaju. Mówimy: „Nie otwieraj okna”, „Nie pisz tego długopisem”, „Nie kupuj biletu u kierowcy”. Forma dokonana pojawia się wtedy, gdy chodzi o jednorazowy efekt, często w ostrzeżeniu: „Nie zapomnij dokumentów”, „Nie zgub tego numeru”, „Nie spóźnij się na egzamin”. Różnica zależy od aspektu, więc warto powtórzyć dział Aspekt dokonany i niedokonany.

„Niech” tworzy rozkaz lub życzenie dla trzeciej osoby oraz formy grzecznościowe z „pan”, „pani”, „państwo”.

Poprawnie:

• „Niech brat zadzwoni do mnie po pracy.”
• „Niech pani podpisze formularz na dole strony.”
• „Niech państwo poczekają przy wejściu.”
• „Niech ci się dobrze mieszka w Polsce.”

W urzędzie często bezpieczniejsze i bardziej neutralne jest „proszę + bezokolicznik”: „Proszę podpisać tutaj”, „Proszę wypełnić drugą stronę formularza”. Rozkaźnik „Podpisz tutaj” jest dobry do znajomej osoby, ale za bezpośredni wobec obcego dorosłego.

Tryb przypuszczający: formy z „by”

Tryb przypuszczający mówi o możliwości, życzeniu, warunku, niepewności albo grzecznej prośbie. Tworzymy go od formy czasu przeszłego i cząstki „by”. Końcówka osobowa łączy się z „by”: „chciałbym”, „poszłabyś”, „zrobilibyśmy”.

Przykłady:

• „Chciałbym złożyć wniosek o pobyt.”
• „Czy mogłaby pani powtórzyć pytanie?”
• „Na twoim miejscu zadzwoniłbym wcześniej.”
• „Zrobilibyśmy to szybciej, gdybyśmy mieli komplet dokumentów.”

Cząstka „by” może stać przy czasowniku albo przy spójniku: „Gdybym miał czas, przyszedłbym” oraz „Jeślibym zdał egzamin, pojechałbym na wakacje”. W praktyce najczęstsze są formy zrośnięte ze spójnikiem: „gdybym”, „gdybyś”, „gdybyśmy”, „żebym”, „żebyś”, „żebyście”.

Uważaj na rodzaj. Mężczyzna mówi: „chciałbym”, kobieta mówi: „chciałabym”. Grupa męskoosobowa, czyli grupa z przynajmniej jednym mężczyzną osobą, mówi: „poszlibyśmy”. Grupa niemęskoosobowa mówi: „poszłybyśmy”.

Zdania warunkowe i życzeniowe

Na B1 pojawiają się spójniki „jeśli”, „jeżeli ..., to ...” i „gdyby ..., to ...”. Na B2 i C1 standard wymaga okresów warunkowych rzeczywistych, możliwych i nierzeczywistych. Okres warunkowy to zdanie typu „jeśli coś się stanie, to będzie skutek”. Więcej o spójnikach znajdziesz w dziale Spójniki i zdania złożone.

Warunek rzeczywisty dotyczy sytuacji realnej:

• „Jeśli będę miał czas, przyjdę na spotkanie.”
• „Jeżeli tak bardzo chcesz, pójdziemy w sobotę na koncert.”

Warunek możliwy dotyczy sytuacji, która może się spełnić, ale nie jest pewna:

• „Jeśli zdam wszystkie egzaminy w czerwcu, pojadę na wakacje.”
• „Jeślibym dostał odpowiedź w tym tygodniu, od razu podpisałbym umowę.”

Warunek nierzeczywisty pokazuje sytuację przeciwną do faktów albo bardzo mało realną:

• „Gdybym wcześniej wiedział o terminie, złożyłbym dokumenty.”
• „Gdyby dziadek był królem, mój ojciec byłby królewiczem.”

Zdania życzeniowe często zaczynają się od „oby”, „gdyby tylko”, „chciałbym”, „niech”.

• „Oby egzamin poszedł mi dobrze.”
• „Gdyby tylko urząd odpowiedział szybciej.”
• „Niech wszystko się uda.”

W mowie zależnej rozkaz często zmienia się w konstrukcję z „żeby”: „Mama powiedziała: „Idź po zakupy!”” zmieniamy na „Mama powiedziała, żebym poszedł po zakupy”. To łączy ten dział z Mową zależną.

Przykłady z życia w Polsce

• „Proszę poczekać chwilę, zaraz sprawdzę pański wniosek.”
• „Nie zapomnij zabrać potwierdzenia opłaty.”
• „Niech pani wpisze aktualny adres zamieszkania.”
• „Chciałabym umówić wizytę u lekarza rodzinnego.”
• „Gdybym miał numer PESEL, założyłbym profil zaufany szybciej.”
• „Jeśli dostanę decyzję w piątek, od razu wyślę skan do pracodawcy.”
• „Zadzwońmy do sekretariatu i zapytajmy o termin.”
• „Czy mogliby państwo mówić trochę wolniej?”
• „Oby pociąg się nie spóźnił, bo mam rozmowę o pracę.”

Typowe błędy osób ukraińsko-, rosyjsko- i anglojęzycznych

Ukraiński:

• *Gdyby ja miał czas, przyszedłbym. Poprawnie: „Gdybym miał czas, przyszedłbym”. Błąd wynika z podobieństwa do ukraińskiego „якби я мав”, gdzie zaimek jest naturalny po spójniku.
• *Ja by chciał złożyć wniosek. Poprawnie: „Chciałbym złożyć wniosek” albo „Ja bym chciał złożyć wniosek”. Brakuje końcówki osobowej „-m”; to kalka składniowa.
• *Niech on przychodzi jutro o ósmej. Poprawnie w jednorazowej sytuacji: „Niech on przyjdzie jutro o ósmej”. Błąd bierze się z niepewnego wyboru aspektu.

Rosyjski:

• *Dawaj pójdziemy do urzędu. Poprawnie: „Chodźmy do urzędu” albo „Pójdźmy do urzędu”. To kalka z rosyjskiego „давай пойдём”.
• *Ja by poszedł z tobą. Poprawnie: „Poszedłbym z tobą” albo „Ja bym poszedł z tobą”. W rosyjskim „бы” nie ma polskich końcówek osobowych.
• *Niech on nie kupi chleba. Poprawnie jako zakaz: „Niech on nie kupuje chleba”. Błąd wynika z przeniesienia rosyjskiego sposobu tworzenia zakazu i z problemu z aspektem.

Angielski:

• *Jeśli ja byłbym tobą, zadzwoniłbym. Poprawnie: „Gdybym był tobą, zadzwoniłbym”. To kalka z angielskiego „If I were you”. Polski zwykle łączy „gdyby” z końcówką osobową.
• *Czy możesz pomóc mnie? Poprawnie: „Czy możesz mi pomóc?” albo grzeczniej: „Czy mógłbyś mi pomóc?”. Błąd wynika z kalki „help me” i łączy tryb przypuszczający z rekcją czasownika. Warto powtórzyć Rekcję czasownika.
• *Nie bądź późno na spotkanie. Poprawnie: „Nie spóźnij się na spotkanie”. To dosłowne tłumaczenie „Don’t be late”; po polsku używamy czasownika „spóźnić się”.

Jak to wygląda na egzaminie

Tryb rozkazujący i przypuszczający należą do poprawności gramatycznej. Ten moduł jest osobną częścią egzaminu na B1, B2 i C1. Na B1 w arkuszu przykładowym gramatyka ma 8 zadań, 30 punktów i 45 minut. Jedno z zadań dotyczy aspektu i trybów: wybiera się poprawną formę w 10 przykładach po 0,5 punktu. Tryby mogą też pojawić się w przekształcaniu zdań.

Na B2 moduł poprawności gramatycznej ma 8 zadań, 40 punktów i 60 minut. Tryb przypuszczający pojawia się przy wyborze formy, aspekcie, czasach oraz przy zdaniach złożonych. Standard B2 wymienia też okresy warunkowe rzeczywiste, możliwe i nierzeczywiste.

Na C1 moduł ma 7 zadań, 40 punktów i 60 minut. W arkuszu przykładowym nie ma zadań zamkniętych, więc formę trzeba utworzyć samodzielnie. To ważne: na B1 często rozpoznajesz poprawną odpowiedź, a na C1 musisz ją napisać bez podpowiedzi.

Próg zdania według obowiązujących zasad jest liczony osobno dla każdego modułu i części ustnej. Na B1 trzeba uzyskać co najmniej 50% z każdego modułu i z części ustnej. Na B2 i C1 trzeba uzyskać co najmniej 60% z każdego modułu i z części ustnej. Punkty się nie uśredniają.

Co powtórzyć przed egzaminem

• Formy rozkaźnika: „weź”, „idź”, „powiedz”, „usiądź”, „napiszmy”, „zróbcie”.
• Konstrukcje z „niech”: „Niech pani podpisze”, „Niech oni poczekają”.
• Zakazy z aspektem niedokonanym: „Nie pisz”, „Nie otwieraj”, „Nie kupuj”.
• Wyjątki i ostrzeżenia: „Nie zapomnij”, „Nie zgub”, „Nie spóźnij się”.
• Formy z „by”: „chciałbym”, „mogłabyś”, „zrobilibyśmy”, „poszłybyśmy”.
• Zdania warunkowe: „jeśli będę”, „jeżeli zdam”, „gdybym miał”.
• Zdania życzeniowe: „oby”, „gdyby tylko”, „niech”.