Pisanie krok po kroku: od notatki do argumentu

Pisanie po polsku sprawia trudność nie dlatego, że brakuje pomysłów. Najczęściej problem jest inny: pomysł jest, ale tekst nie ma planu, akapity są przypadkowe, styl miesza się z oficjalnego na prywatny, a zdania są tłumaczone słowo w słowo z języka ojczystego. Na egzaminie i w realnym życiu dobry tekst nie musi być piękny. Musi odpowiadać na polecenie, mieć jasną strukturę, pasować do adresata i być możliwie poprawny.

1. Zacznij od polecenia, nie od pierwszego zdania

Najgorsza strategia to zacząć pisać od razu. Najpierw przeczytaj polecenie i podkreśl trzy rzeczy: formę tekstu, adresata i cel.

Forma tekstu mówi, co masz napisać: zaproszenie, ogłoszenie, list prywatny, opis, opowiadanie, sprawozdanie, recenzję, esej albo tekst argumentacyjny. Adresat mówi, jakim stylem pisać: do kolegi inaczej niż do urzędu. Cel mówi, co tekst ma zrobić: zaprosić, poinformować, przeprosić, opisać, przekonać, złożyć prośbę.

Na B1 wystarcza prosta, kontrolowana kompozycja. Masz pokazać, że umiesz napisać typowy tekst z codziennej sytuacji: list, ogłoszenie, opis, opowiadanie, sprawozdanie z podróży, prostą opinię o filmie albo książce. Na B2 trzeba już świadomie planować i redagować teksty bardziej formalne, na przykład podanie, list urzędowy, list motywacyjny i rozprawkę, czyli tekst argumentacyjny. Na C1 oczekuje się większej samodzielności, lepszego stylu i większej kontroli nad argumentacją.

Zrób krótką notatkę roboczą. Nie pisz pełnych zdań. Wystarczą hasła:

• temat: praca zdalna,
• teza: ma więcej plusów niż minusów,
• argument 1: oszczędność czasu,
• argument 2: większa samodzielność,
• argument 3: problem kontaktu z ludźmi,
• wniosek: model mieszany jest najlepszy.

Taka notatka chroni przed chaosem. Jeśli uczysz się też budowy zdań złożonych, wróć do działu Spójniki i zdania złożone.

2. Jeden akapit, jedna funkcja

Akapit to część tekstu, która rozwija jedną myśl. Nie rób akapitu po każdym zdaniu. Nie pisz też całego tekstu jednym blokiem.

Najprostszy układ wygląda tak:

1. Wstęp - pokazujesz temat i cel.
2. Rozwinięcie - podajesz informacje, opisujesz sytuację albo argumentujesz.
3. Zakończenie - podsumowujesz, prosisz o odpowiedź, zapraszasz albo wyciągasz wniosek.

W krótkich formach, takich jak ogłoszenie czy zaproszenie, akapity mogą być bardzo krótkie. Ważne, żeby nie zgubić informacji z polecenia. W dłuższych formach każdy akapit powinien mieć własną rolę.

W tekście argumentacyjnym trzymaj się zasady: jeden argument to jeden akapit. Najpierw zdanie główne, potem wyjaśnienie, potem przykład. Nie zaczynaj od przykładu, jeśli czytelnik nie wie, po co go podajesz.

Słaby akapit: „Ludzie pracują z domu. Nie stoją w korkach. Są też problemy. Moja koleżanka tak pracuje”.

Lepszy akapit: „Pierwszym argumentem za pracą zdalną jest oszczędność czasu. Osoba, która nie dojeżdża codziennie do biura, może przeznaczyć ten czas na odpoczynek albo rodzinę. Na przykład moja koleżanka zaczyna pracę spokojniej, bo nie traci godziny w autobusie”.

Jeśli często gubisz końcówki po przyimkach, ćwicz równolegle Przyimki i ich rekcję, bo błędy typu *w urząd zamiast w urzędzie mocno psują czytelność tekstu.

3. Spójniki porządkują tekst, ale go nie ratują

Spójniki i wyrażenia porządkujące pomagają czytelnikowi i egzaminatorowi zobaczyć logikę tekstu. Nie używaj jednak dziesięciu trudnych spójników, jeśli nie kontrolujesz zdania.

Do dodawania argumentu używaj: „po pierwsze”, „po drugie”, „ponadto”, „oprócz tego”.

Do kontrastu: „jednak”, „natomiast”, „z drugiej strony”, „mimo to”.

Do przyczyny: „ponieważ”, „bo”, „dlatego że”, „z tego powodu”.

Do skutku: „dlatego”, „więc”, „w rezultacie”.

Do przykładu: „na przykład”, „przykładem może być”, „można tu podać”.

Do podsumowania: „podsumowując”, „moim zdaniem”, „z tych powodów”, „uważam, że”.

Na B1 wystarczy kilka bezpiecznych łączników: „bo”, „ponieważ”, „ale”, „dlatego”, „najpierw”, „potem”, „na koniec”. Na B2 potrzebujesz już lepszego porządkowania argumentów i kontrargumentów. Na C1 sama lista spójników nie wystarczy. Tekst powinien płynąć logicznie, a spójniki mają być naturalne, nie mechaniczne.

Uważaj na szyk po spójnikach. Po „dlatego” często zmienia się porządek zdania: „Byłem chory, dlatego nie przyszedłem na spotkanie”. Więcej o kolejności wyrazów znajdziesz w dziale Składnia i szyk wyrazów.

4. Rejestr: zdecyduj, do kogo piszesz

Rejestr to styl dobrany do sytuacji. Prościej: inaczej piszesz do przyjaciela, inaczej do dziekanatu, urzędu, pracodawcy albo nieznajomego klienta.

W tekście nieoficjalnym możesz pisać: „Cześć Aniu”, „Dzięki za wiadomość”, „Mam nadzieję, że u Ciebie wszystko dobrze”, „Napisz, co o tym myślisz”.

W tekście oficjalnym wybieraj formy: „Szanowni Państwo”, „Zwracam się z prośbą”, „Uprzejmie proszę o informację”, „Będę wdzięczny za odpowiedź”, „Z poważaniem”.

Nie mieszaj rejestrów. Zdanie „Szanowni Państwo, dzięki za szybką odpowiedź” jest nienaturalne, bo oficjalny początek łączy się z prywatnym „dzięki”. Lepiej: „Szanowni Państwo, dziękuję za szybką odpowiedź”.

Na B1 musisz rozróżniać styl oficjalny i nieoficjalny w podstawowych formach. Na B2 dochodzą teksty, w których ten wybór jest szczególnie ważny: podanie, list urzędowy, list motywacyjny. Na C1 styl powinien być konsekwentny także w dłuższych wypowiedziach, na przykład w rozprawce albo przemówieniu.

Jeśli piszesz do instytucji, unikaj emocjonalnego języka. Zamiast „Bardzo potrzebuję tego dokumentu, proszę szybko mi go dać” napisz: „Uprzejmie proszę o przesłanie dokumentu w możliwie najbliższym terminie”.

5. Przykładowe zdania, które możesz wykorzystać

Poniższe zdania pokazują gotowe funkcje tekstu. Nie ucz się ich jak wiersza. Zmieniaj temat, osobę i szczegóły.

1. „Zwracam się z prośbą o informację, czy mogę złożyć dokumenty w przyszłym tygodniu”.
2. „Chciałbym zaprosić Panią na spotkanie organizacyjne, które odbędzie się w piątek o godzinie 17.00”.
3. „Moim zdaniem praca zdalna jest wygodna, ale nie powinna całkowicie zastępować kontaktu z zespołem”.
4. „Pierwszym argumentem za takim rozwiązaniem jest oszczędność czasu”.
5. „Z drugiej strony trzeba pamiętać, że nie każdy ma w domu dobre warunki do pracy”.
6. „Na przykład wielu studentów uczy się lepiej, kiedy może zadawać pytania nauczycielowi na żywo”.
7. „Podsumowując, uważam, że najlepszy jest model mieszany, ponieważ łączy elastyczność i kontakt z ludźmi”.
8. „Będę wdzięczny za odpowiedź i informację o dalszych krokach”.

Po napisaniu takich zdań sprawdź przypadki po czasownikach. Pomocny będzie dział Rekcja czasownika, zwłaszcza przy czasownikach „potrzebować”, „szukać”, „używać”, „uczyć się”, „pomagać”.

6. Typowe błędy osób ukraińsko-, rosyjsko- i anglojęzycznych

1. *Piszę do Pan w sprawie mieszkania. - Piszę do Pana w sprawie mieszkania. Błąd wynika z nieodmieniania formy „Pan” albo z pominięcia dopełniacza po „do”.

2. *Proszę dać mi informację o terminie. - Proszę o informację o terminie. To kalka z języka ukraińskiego, rosyjskiego albo angielskiego. W polskim oficjalnym stylu naturalniejsze jest „proszę o informację”.

3. *Na mojej opinii praca zdalna jest dobra. - Moim zdaniem praca zdalna jest dobra. To kalka z angielskiego „in my opinion” albo wpływ konstrukcji z języków wschodniosłowiańskich.

4. *Pierwsze, opiszę problem. - Po pierwsze, opiszę problem. W polskim porządkowaniu argumentów używamy wyrażenia „po pierwsze”, nie samego przymiotnika.

5. *W końcu, chcę powiedzieć, że to dobre rozwiązanie. - Na koniec chcę powiedzieć, że to dobre rozwiązanie. Angielskie „finally” często jest tłumaczone jako „w końcu”, ale w podsumowaniu lepiej brzmi „na koniec” albo „podsumowując”.

6. *Chcę opowiedzieć o filmie który oglądałem wczoraj. - Chcę opowiedzieć o filmie, który oglądałem wczoraj. Przed „który”, „która”, „które” zwykle stawiamy przecinek. To częsty błąd, bo interpunkcja w języku angielskim działa inaczej.

7. *Ten problem jest ważnym dla studentów. - Ten problem jest ważny dla studentów. Po „jest” przymiotnik w takiej funkcji ma zwykle mianownik: „ważny”, „trudny”, „potrzebny”. Błąd często pochodzi z rosyjskiego lub ukraińskiego wzoru z narzędnikiem.

8. *Nie tracę czas na dojazd. - Nie tracę czasu na dojazd. Po przeczeniu wiele czasowników wymaga dopełniacza, dlatego „czas” zmienia się na „czasu”. Jeśli to trudne, przejrzyj Przeczenie i dopełniacz negacji.

9. *Szanowni Państwo, dzięki za odpowiedź. - Szanowni Państwo, dziękuję za odpowiedź. To mieszanie rejestru oficjalnego i nieoficjalnego.

7. Jak sprawdzić tekst przed oddaniem

Nie sprawdzaj wszystkiego naraz. Czytaj tekst kilka razy, za każdym razem w innym celu.

Pierwsze czytanie: polecenie. Czy naprawdę odpowiedziałeś na wszystkie punkty? Czy forma się zgadza? Jeśli miał być list, czy tekst wygląda jak list? Jeśli miała być opinia, czy jest opinia, a nie tylko opis?

Drugie czytanie: akapity. Czy każdy akapit ma funkcję? Czy tekst ma początek, rozwinięcie i koniec? Czy argumenty nie powtarzają tej samej myśli?

Trzecie czytanie: rejestr. Czy nie mieszasz „Cześć” z „Z poważaniem”? Czy do osoby nieznajomej piszesz „Pan”, „Pani”, „Państwo” dużą literą, jeśli tego wymaga konwencja listu?

Czwarte czytanie: gramatyka. Sprawdź końcówki rzeczowników po przyimkach, formy czasowników, przeczenia i zgodność rodzaju. Jeśli piszesz „moja problem”, popraw na „mój problem”. Jeśli piszesz „dwa ważne argumentów”, popraw na „dwa ważne argumenty”.

Piąte czytanie: interpunkcja i ortografia. Szukaj przecinków przed „że”, „który”, „ponieważ”, „dlatego że”. Sprawdź wielkie litery w nazwach i formach grzecznościowych. Na B1 wymagana jest znajomość podstaw ortografii i interpunkcji. Na B2 dochodzi więcej zasad, między innymi pisownia „ó/u”, „rz/ż”, „h/ch”, „ę/en/em”, „ą/on/om” oraz pisownia łączna i rozłączna. Na C1 trzeba znać zasady z niższych poziomów, choć pojedyncze potknięcia nadal mogą się zdarzyć.

Co zrób w najbliższym tygodniu

• Wybierz 3 formy tekstu: jedną prywatną, jedną oficjalną i jedną argumentacyjną.
• Do każdej formy zrób najpierw notatkę w punktach, bez pełnych zdań.
• Napisz po 1 tekście według schematu: wstęp, rozwinięcie, zakończenie.
• W każdym tekście zaznacz spójniki i sprawdź, czy naprawdę łączą myśli.
• Popraw rejestr: osobno wypisz zwroty oficjalne i nieoficjalne.
• Na końcu sprawdź tekst listą: polecenie, akapity, rejestr, gramatyka, interpunkcja.
• Zapisz 5 własnych typowych błędów i obok poprawne wersje. Do kolejnego tekstu wróć z tą listą.