Mówienie na egzaminie: przebieg i strategie

Mówienie kosztuje punkty wtedy, gdy zdający milczy, mówi chaotycznie albo nie umie zareagować na pytanie. Na egzaminie nie wystarczy znać dużo słów. Trzeba zbudować wypowiedź, opisać materiał, wyrazić opinię, uzasadnić ją i poradzić sobie, gdy brakuje jednego słowa. Na B1 liczy się skuteczna komunikacja w typowych sytuacjach. Na B2 dochodzi swobodniejsza dyskusja, argumentacja i krótki referat po przygotowaniu. Na C1 oczekuje się płynnej, spontanicznej wypowiedzi, także na tematy abstrakcyjne i zawodowe.

Jak zbudować wypowiedź na podstawie materiału

Materiałem może być zdjęcie, wykres, krótki tekst, cytat albo inny materiał ikonograficzny, czyli obrazowy. Nie zaczynaj od szczegółu. Najpierw powiedz, czego dotyczy materiał. Potem przejdź do informacji najważniejszych. Na końcu dodaj wniosek albo opinię.

Bezpieczny schemat wygląda tak:

• Wprowadzenie: „Ten materiał dotyczy...”.
• Opis: „Widać na nim...”, „Autor pokazuje...”.
• Interpretacja: „Moim zdaniem chodzi o to, że...”.
• Komentarz: „Zgadzam się z tym, ponieważ...”.
• Zakończenie: „Podsumowując, uważam, że...”.

Na B1 wystarczy prosta, spójna wypowiedź. Możesz mówić o doświadczeniach, planach, zainteresowaniach, opisywać sytuacje i krótko uzasadniać opinię. Na B2 wypowiedź powinna być bardziej uporządkowana. Egzaminator oczekuje argumentów, komentarzy i naturalnego udziału w rozmowie. Na C1 trzeba rozwijać wątki, łączyć fakty i mówić szczegółowo.

Nie ucz się całych przemówień na pamięć. Lepiej naucz się konstrukcji, które pasują do różnych tematów. Pomagają w tym spójniki i zdania złożone, bo bez nich wypowiedź brzmi jak lista pojedynczych zdań.

Dyskusja, obrona stanowiska i uprzejma niezgoda

Dyskusja nie polega na tym, żeby zawsze mówić „tak”. Masz prawo się nie zgodzić, ale musisz zrobić to grzecznie i jasno. Najpierw pokaż, że rozumiesz stanowisko rozmówcy. Potem wprowadź własną opinię. Na końcu daj argument.

Dobre formuły:

• „Rozumiem ten argument, ale patrzę na tę sprawę inaczej”.
• „Częściowo się zgadzam, jednak nie można zapominać o...”.
• „Moim zdaniem ważniejsze jest to, że...”.
• „Nie jestem do końca przekonany, ponieważ...”.
• „To prawda, ale w praktyce wygląda to trochę inaczej”.

Unikaj ostrego „Nie ma pan racji”. W sytuacji egzaminacyjnej lepiej powiedzieć: „Nie do końca się z tym zgadzam”. To jest naturalne, uprzejme i bezpieczne.

Obrona stanowiska wymaga minimum dwóch elementów: opinii i uzasadnienia. Słabe zdanie brzmi: „Uważam, że praca zdalna jest dobra”. Lepsze zdanie brzmi: „Uważam, że praca zdalna jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ oszczędza czas i ułatwia łączenie obowiązków zawodowych z życiem rodzinnym”.

Na B2 i C1 przydaje się też odwołanie do cudzej wypowiedzi: „Przedmówca zwrócił uwagę na koszty, ale ja chciałbym podkreślić kwestię jakości życia”. Jeśli masz problem z relacjonowaniem tego, co ktoś powiedział, powtórz mowę zależną.

Opis zdjęcia, wykresu i materiału ikonograficznego

Opis zdjęcia zaczynaj od ogółu. Nie mów od razu: „Kobieta ma czerwoną kurtkę”. Najpierw powiedz: „Na zdjęciu widać grupę ludzi na przystanku autobusowym”. Potem dodaj miejsce, osoby, czynności, atmosferę i możliwy kontekst.

Przy zdjęciu pomagają pytania:

• Kto jest na zdjęciu?
• Gdzie są te osoby?
• Co robią?
• Jaka jest sytuacja?
• Co można przypuszczać?
• Jaki problem albo temat pokazuje zdjęcie?

Przy wykresie nie opisuj każdego numeru. Zacznij od tematu i tendencji. Mów: „Wykres pokazuje zmianę liczby...”, „Największy wzrost widać w...”, „Najmniejsza różnica dotyczy...”, „Z danych wynika, że...”. Jeśli nie znasz dokładnego słowa, użyj opisu: „ta część wykresu, która pokazuje rok 2024”, „ta grupa osób, która pracuje zdalnie”.

Na C1 materiał może wymagać interpretacji, na przykład cytatu albo fragmentu tekstu. Wtedy nie streszczaj tylko treści. Dodaj sens, kontekst i własne stanowisko: „Ten cytat rozumiem jako krytykę pośpiechu we współczesnym życiu”.

Tempo wypowiedzi i luka w słownictwie

Nie musisz mówić bardzo szybko. Płynność nie oznacza szybkości. Płynność oznacza, że rozmówca może cię zrozumieć, a przerwy nie niszczą komunikacji. Lepsze jest spokojne tempo i logiczne zdania niż szybka seria błędów.

Gdy brakuje słowa, nie przechodź na angielski, ukraiński ani rosyjski. Użyj strategii opisowej. Standardy B2 mówią wprost o zastępowaniu nieznanych słów wyrażeniami opisowymi, parafrazowaniu i używaniu zwrotów pozwalających na zastanowienie się. Na C1 takie omijanie trudnych miejsc powinno być płynne i prawie niezauważalne.

Przydatne zwroty:

• „Chodzi mi o taką sytuację, kiedy...”.
• „Nie pamiętam dokładnego słowa, ale mam na myśli...”.
• „Można to opisać jako...”.
• „Inaczej mówiąc...”.
• „Spróbuję powiedzieć to prościej”.
• „Potrzebuję chwili, żeby to dobrze sformułować”.

Warto też kontrolować rozmowę. Możesz poprosić o powtórzenie, wyjaśnienie albo upewnić się, czy dobrze zrozumiałeś pytanie: „Czy dobrze rozumiem, że pytanie dotyczy pracy zdalnej?”. To nie jest słabość. To jest umiejętność komunikacyjna przewidziana w standardach.

Jeśli często gubisz końcówki, wróć do składni i szyku wyrazów oraz do rekcji czasownika, bo w mówieniu błędy składniowe szybko psują zrozumiałość.

Zdania gotowe do użycia na egzaminie

• „Na zdjęciu widać rodzinę, która prawdopodobnie spędza weekend poza miastem”.
• „Wykres pokazuje, że coraz więcej osób korzysta z usług publicznych przez internet”.
• „Moim zdaniem ten problem jest ważny, ponieważ dotyczy codziennego życia wielu ludzi”.
• „Z jednej strony to rozwiązanie jest wygodne, z drugiej strony może być kosztowne”.
• „Nie do końca się z tym zgadzam, bo w praktyce sytuacja wygląda inaczej”.
• „Chciałbym nawiązać do poprzedniej wypowiedzi i dodać jeden argument”.
• „Jeśli dobrze rozumiem, chodzi o to, czy młodzi ludzie powinni studiować za granicą”.
• „Nie pamiętam dokładnego słowa, ale mam na myśli urządzenie, które mierzy temperaturę”.
• „Podsumowując, uważam, że najważniejsze są bezpieczeństwo i dostępność tej usługi”.
• „Ten cytat można rozumieć jako zachętę do większej odpowiedzialności”.

Typowe błędy osób mówiących po ukraińsku, rosyjsku i angielsku

Osoby ukraińskojęzyczne

• Błędnie: *Ja zgadzam się z tą opinią. Poprawnie: „Zgadzam się z tą opinią”. Błąd bierze się z podobieństwa do ukraińskich konstrukcji z wyraźnym zaimkiem. Po polsku zaimek „ja” często jest zbędny i brzmi nienaturalnie, jeśli powtarzasz go za często.
• Błędnie: *Na zdjęciu ludzie odpoczywają na naturze. Poprawnie: „Na zdjęciu ludzie odpoczywają na łonie natury” albo „Na zdjęciu ludzie odpoczywają poza miastem”. To kalka składniowa i leksykalna. Polskie „natura” nie działa tu tak samo.
• Błędnie: *Ja uważam, że to pytanie jest aktualne na dzisiaj. Poprawnie: „Uważam, że to pytanie jest dziś aktualne” albo „Uważam, że ten problem jest dziś ważny”. Błąd wynika z kalki wyrażenia podobnego do ukraińskiego.

Osoby rosyjskojęzyczne

• Błędnie: *Według mnie, trzeba więcej kontrolować dzieci w internecie. Poprawnie: „Moim zdaniem trzeba bardziej kontrolować dzieci w internecie” albo „Według mnie trzeba bardziej kontrolować dzieci w internecie”. Błąd wynika z kalki i z nadużywania przecinka po krótkim wprowadzeniu.
• Błędnie: *Ja nie jestem zgodny z tym argumentem. Poprawnie: „Nie zgadzam się z tym argumentem”. To fałszywy przyjaciel i kalka z rosyjskiej konstrukcji. Po polsku osoba „zgadza się z czymś”.
• Błędnie: *Na obrazku jest przedstawiono problem ekologii. Poprawnie: „Na obrazku przedstawiono problem ekologii” albo „Na obrazku jest przedstawiony problem ekologii”. Błąd bierze się z mieszania formy bezosobowej i strony biernej.

Osoby anglojęzyczne

• Błędnie: *Jest dużo ludzi na zdjęciu. Poprawnie: „Na zdjęciu jest dużo ludzi”. To kalka angielskiego szyku „There are...”. Po polsku w opisie materiału naturalnie zaczynamy od miejsca: „Na zdjęciu...”.
• Błędnie: *Zgadzam z tobą. Poprawnie: „Zgadzam się z tobą”. Błąd wynika z braku czasowników zwrotnych w angielskim w tej samej formie. W polskim potrzebne jest „się”.
• Błędnie: *To zależy od co ludzie potrzebują. Poprawnie: „To zależy od tego, czego ludzie potrzebują”. To kalka angielskiego „depends on what”. Po polsku po „od” potrzebna jest poprawna konstrukcja przypadkowa.

Jak to wygląda na egzaminie i co powtórzyć

Mówienie jest częścią ustną egzaminu, obok czterech modułów części pisemnej: rozumienia ze słuchu, rozumienia tekstów pisanych, poprawności gramatycznej i pisania. Na B1 część ustna trwa do 15 minut. Na B2 również do 15 minut. Na C1 do 20 minut.

Próg zdania z § 23 rozporządzenia z 14 lutego 2025 r. jest liczony osobno dla każdej części. Na B1 trzeba uzyskać co najmniej 50% z każdego modułu części pisemnej osobno i z części ustnej. Na B2 i C1 trzeba uzyskać co najmniej 60% z każdego modułu osobno i z części ustnej. Nie ma średniej. Bardzo dobry wynik z pisania nie ratuje słabej części ustnej.

W części pisemnej B1 są cztery moduły po 30 punktów, razem 120 punktów. Według arkuszy przykładowych z marca 2020 r. słuchanie ma 5 zadań, czytanie 5 zadań, gramatyka 8 zadań, a pisanie trwa 75 minut. Na B2 są cztery moduły po 40 punktów, razem 160 punktów, a w arkuszach przykładowych słuchanie ma 5 zadań, czytanie 5 zadań, gramatyka 8 zadań i pisanie trwa 90 minut. Na C1 są cztery moduły po 40 punktów, razem 160 punktów, gramatyka ma 7 zadań, a część ustna jest dłuższa niż na B1 i B2.

W standardach mówienia pojawiają się: wypowiedź na zadany temat, opis, opinia z uzasadnieniem, streszczenie i komentarz, dialog oraz dyskusja. Na B2 wskazany jest także krótki referat po przygotowaniu i odpowiedzi na pytania. Na C1 dochodzi interpretacja cytatu, fragmentu tekstu i materiałów ikonograficznych oraz bardziej rozbudowana dyskusja lub debata.

Przed egzaminem powtórz:

• formuły rozpoczynania i kończenia wypowiedzi,
• opis zdjęcia, wykresu i krótkiego tekstu,
• zwroty do wyrażania opinii, zgody i niezgody,
• dwa lub trzy sposoby uzasadniania argumentu,
• strategie zastępowania brakującego słowa opisem,
• pytania kontrolne: „Czy dobrze rozumiem...?”, „Czy może Pan/Pani powtórzyć?”,
• słownictwo z tematów codziennych, urzędowych, edukacyjnych i zawodowych, zależnie od poziomu.