Повелительное наклонение (tryb rozkazujący) и условное наклонение (tryb przypuszczający) на экзамене

Повелительное наклонение (tryb rozkazujący) и условное наклонение (tryb przypuszczający) есть на экзамене начиная с уровня B1. Они стоят баллов, потому что соединяют сразу несколько вещей: спряжение глагола (odmiana czasownika), вид (aspekt), порядок слов (szyk wyrazów) и значение всего предложения. Недостаточно знать формы „zrób” или „chciałbym”. Нужно знать, когда сказать „nie rób”, когда „nie zrób”, когда „gdybym miał”, а когда „jeśli będę miał”.

Rozkaźnik: как образовывать формы

Повелительное наклонение, то есть rozkaźnik, служит для приказов, просьб, запретов, инструкций и предложений совместного действия. На B1 нужно знать типичные формы: „przeczytaj”, „uczcie się”, „napiszmy”, „niech słuchają”. На B2 и C1 добавляются более трудные глаголы, например „weź”, „włóż”, „wynieśmy”, „zdejmij”, „ciągnijcie”.

Самые важные формы выглядят так:

Инфинитив (bezokolicznik)	Ty	My	Wy	On, ona, oni
napisać	Napisz mail do urzędu.	Napiszmy odpowiedź dzisiaj.	Napiszcie podanie czytelnie.	Niech on napisze wyjaśnienie.
czytać	Czytaj polecenie do końca.	Czytajmy tekst jeszcze raz.	Czytajcie uważnie regulamin.	Niech oni czytają wolniej.
wziąć	Weź ze sobą paszport.	Weźmy numer z kolejkomatu.	Weźcie wszystkie dokumenty.	Niech pani weźmie kopię umowy.
uczyć się	Ucz się regularnie.	Uczmy się nowych form w zdaniach.	Uczcie się całych zwrotów.	Niech dzieci uczą się spokojnie.
iść	Idź do pokoju numer pięć.	Idźmy razem do sekretariatu.	Idźcie prosto i skręćcie w lewo.	Niech pan idzie do kasy.

В формах „my” и „wy” чаще всего добавляем окончания (końcówka) „-my” и „-cie”: „zróbmy”, „zróbcie”, „poczekajmy”, „poczekajcie”. Форма „ty” бывает короткой, и поэтому она трудна: „weź”, „idź”, „usiądź”, „powiedz”. Если у вас есть проблема со спряжением глаголов, вернитесь к разделу Времена и спряжения.

Запрет, просьба и конструкции с „niech”

В запретах очень часто используем глагол несовершенного вида (aspekt niedokonany), то есть такой, который говорит о действии как о процессе или привычке. Мы говорим: „Nie otwieraj okna”, „Nie pisz tego długopisem”, „Nie kupuj biletu u kierowcy”. Форма совершенного вида (aspekt dokonany) появляется тогда, когда речь идёт об одноразовом результате, часто в предупреждении: „Nie zapomnij dokumentów”, „Nie zgub tego numeru”, „Nie spóźnij się na egzamin”. Разница зависит от вида, поэтому стоит повторить раздел Совершенный и несовершенный вид.

„Niech” образует приказ или пожелание для третьего лица, а также вежливые формы с „pan”, „pani”, „państwo”.

Правильно:

• „Niech brat zadzwoni do mnie po pracy.”
• „Niech pani podpisze formularz na dole strony.”
• „Niech państwo poczekają przy wejściu.”
• „Niech ci się dobrze mieszka w Polsce.”

В учреждении часто безопаснее и нейтральнее конструкция „proszę + bezokolicznik”: „Proszę podpisać tutaj”, „Proszę wypełnić drugą stronę formularza”. Rozkaźnik „Podpisz tutaj” подходит для знакомого человека, но по отношению к незнакомому взрослому звучит слишком прямо.

Условное наклонение: формы с „by”

Условное наклонение говорит о возможности, желании, условии, неуверенности или вежливой просьбе. Мы образуем его от формы прошедшего времени и частицы (partykuła) „by”. Личное окончание соединяется с „by”: „chciałbym”, „poszłabyś”, „zrobilibyśmy”.

Примеры:

• „Chciałbym złożyć wniosek o pobyt.”
• „Czy mogłaby pani powtórzyć pytanie?”
• „Na twoim miejscu zadzwoniłbym wcześniej.”
• „Zrobilibyśmy to szybciej, gdybyśmy mieli komplet dokumentów.”

Частица „by” может стоять при глаголе или при союзе (spójnik): „Gdybym miał czas, przyszedłbym” и „Jeślibym zdał egzamin, pojechałbym na wakacje”. На практике чаще всего встречаются формы, сросшиеся с союзом: „gdybym”, „gdybyś”, „gdybyśmy”, „żebym”, „żebyś”, „żebyście”.

Будьте внимательны к роду. Мужчина говорит: „chciałbym”, женщина говорит: „chciałabym”. Лично-мужская группа (rodzaj męskoosobowy), то есть группа с хотя бы одним мужчиной-человеком, говорит: „poszlibyśmy”. Нелично-мужская группа (niemęskoosobowy) говорит: „poszłybyśmy”.

Условные предложения и предложения-пожелания

На B1 появляются союзы „jeśli”, „jeżeli ..., to ...” и „gdyby ..., to ...”. На B2 и C1 стандарт требует реальных, возможных и нереальных условных периодов. Условный период - это предложение типа „jeśli coś się stanie, to będzie skutek”. Подробнее о союзах вы найдёте в разделе Союзы и сложные предложения.

Реальное условие касается реальной ситуации:

• „Jeśli będę miał czas, przyjdę na spotkanie.”
• „Jeżeli tak bardzo chcesz, pójdziemy w sobotę na koncert.”

Возможное условие касается ситуации, которая может осуществиться, но это не точно:

• „Jeśli zdam wszystkie egzaminy w czerwcu, pojadę na wakacje.”
• „Jeślibym dostał odpowiedź w tym tygodniu, od razu podpisałbym umowę.”

Нереальное условие показывает ситуацию, противоположную фактам, или очень малореальную:

• „Gdybym wcześniej wiedział o terminie, złożyłbym dokumenty.”
• „Gdyby dziadek był królem, mój ojciec byłby królewiczem.”

Предложения-пожелания часто начинаются с „oby”, „gdyby tylko”, „chciałbym”, „niech”.

• „Oby egzamin poszedł mi dobrze.”
• „Gdyby tylko urząd odpowiedział szybciej.”
• „Niech wszystko się uda.”

В косвенной речи (mowa zależna) приказ часто меняется на конструкцию с „żeby”: „Mama powiedziała: „Idź po zakupy!”” меняем на „Mama powiedziała, żebym poszedł po zakupy”. Это связывает этот раздел с Косвенной речью.

Примеры из жизни в Польше

• „Proszę poczekać chwilę, zaraz sprawdzę pański wniosek.”
• „Nie zapomnij zabrać potwierdzenia opłaty.”
• „Niech pani wpisze aktualny adres zamieszkania.”
• „Chciałabym umówić wizytę u lekarza rodzinnego.”
• „Gdybym miał numer PESEL, założyłbym profil zaufany szybciej.”
• „Jeśli dostanę decyzję w piątek, od razu wyślę skan do pracodawcy.”
• „Zadzwońmy do sekretariatu i zapytajmy o termin.”
• „Czy mogliby państwo mówić trochę wolniej?”
• „Oby pociąg się nie spóźnił, bo mam rozmowę o pracę.”

Типичные ошибки украино-, русско- и англоязычных людей

Украинский:

• *Gdyby ja miał czas, przyszedłbym. Правильно: „Gdybym miał czas, przyszedłbym”. Ошибка возникает из-за сходства с украинским „якби я мав”, где местоимение естественно после союза.
• *Ja by chciał złożyć wniosek. Правильно: „Chciałbym złożyć wniosek” или „Ja bym chciał złożyć wniosek”. Не хватает личного окончания „-m”; это синтаксическая калька.
• *Niech on przychodzi jutro o ósmej. Правильно в одноразовой ситуации: „Niech on przyjdzie jutro o ósmej”. Ошибка появляется из-за неуверенного выбора вида.

Русский:

• *Dawaj pójdziemy do urzędu. Правильно: „Chodźmy do urzędu” или „Pójdźmy do urzędu”. Это калька с русского „давай пойдём”.
• *Ja by poszedł z tobą. Правильно: „Poszedłbym z tobą” или „Ja bym poszedł z tobą”. В русском „бы” нет польских личных окончаний.
• *Niech on nie kupi chleba. Правильно как запрет: „Niech on nie kupuje chleba”. Ошибка возникает из-за переноса русского способа образовывать запрет и из-за проблемы с видом.

Английский:

• *Jeśli ja byłbym tobą, zadzwoniłbym. Правильно: „Gdybym był tobą, zadzwoniłbym”. Это калька с английского „If I were you”. Польский обычно соединяет „gdyby” с личным окончанием.
• *Czy możesz pomóc mnie? Правильно: „Czy możesz mi pomóc?” или вежливее: „Czy mógłbyś mi pomóc?”. Ошибка возникает из-за кальки „help me” и соединяет условное наклонение с управлением глагола (rekcja czasownika). Стоит повторить Управление глагола.
• *Nie bądź późno na spotkanie. Правильно: „Nie spóźnij się na spotkanie”. Это дословный перевод „Don’t be late”; по-польски используем глагол „spóźnić się”.

Как это выглядит на экзамене

Повелительное и условное наклонения относятся к грамматической правильности. Этот модуль (moduł) является отдельной частью экзамена на B1, B2 и C1. На B1 в примерном экзаменационном варианте (arkusz) грамматика имеет 8 заданий, 30 баллов и 45 минут. Одно из заданий касается вида и наклонений: выбирается правильная форма в 10 примерах по 0,5 балла. Наклонения могут также появиться в преобразовании предложений.

На B2 модуль грамматической правильности имеет 8 заданий, 40 баллов и 60 минут. Условное наклонение появляется при выборе формы, виде, временах, а также при сложных предложениях. Стандарт B2 также перечисляет реальные, возможные и нереальные условные периоды.

На C1 модуль имеет 7 заданий, 40 баллов и 60 минут. В примерном экзаменационном варианте нет закрытых заданий, поэтому форму нужно образовать самостоятельно. Это важно: на B1 вы часто распознаёте правильный ответ, а на C1 должны написать его без подсказок.

Порог сдачи по действующим правилам считается отдельно для каждого модуля и устной части (część ustna). На B1 нужно получить как минимум 50% по каждому модулю и по устной части. На B2 и C1 нужно получить как минимум 60% по каждому модулю и по устной части. Баллы не усредняются.

Что повторить перед экзаменом

• Формы rozkaźnik: „weź”, „idź”, „powiedz”, „usiądź”, „napiszmy”, „zróbcie”.
• Конструкции с „niech”: „Niech pani podpisze”, „Niech oni poczekają”.
• Запреты с несовершенным видом: „Nie pisz”, „Nie otwieraj”, „Nie kupuj”.
• Исключения и предупреждения: „Nie zapomnij”, „Nie zgub”, „Nie spóźnij się”.
• Формы с „by”: „chciałbym”, „mogłabyś”, „zrobilibyśmy”, „poszłybyśmy”.
• Условные предложения: „jeśli będę”, „jeżeli zdam”, „gdybym miał”.
• Предложения-пожелания: „oby”, „gdyby tylko”, „niech”.