Czas przeszły i przyszły: jak się tego uczyć

Czas przeszły i przyszły sprawiają trudność nie dlatego, że mają bardzo dużo form, ale dlatego, że trzeba podjąć kilka decyzji naraz. Czy czynność jest zakończona? Czy mówisz o procesie, zwyczaju czy rezultacie? Kto mówi: kobieta, mężczyzna, grupa mieszana, grupa kobiet? W języku polskim czasownik często pokazuje nie tylko czas, ale też rodzaj. Dlatego samo tłumaczenie z ukraińskiego, rosyjskiego albo angielskiego zwykle nie wystarcza.

Zacznij od aspektu, nie od końcówek

Najpierw pytaj: czy czasownik jest niedokonany, czy dokonany. Aspekt to informacja, czy mówimy o trwaniu, powtarzaniu i procesie, czy o zakończonym skutku.

Czasowniki niedokonane odpowiadają na pytanie „co robić?”. Na przykład: pisać, czytać, kupować, załatwiać. Używasz ich, gdy ważny jest proces, zwyczaj albo długość czynności. Mówię: Wczoraj pisałem maila przez godzinę. Nie mówię, czy mail został skończony.

Czasowniki dokonane odpowiadają na pytanie „co zrobić?”. Na przykład: napisać, przeczytać, kupić, załatwić. Używasz ich, gdy ważny jest rezultat. Mówię: Wczoraj napisałem maila do urzędu. Mail jest gotowy.

Bez tej decyzji nie da się dobrze zbudować czasu przyszłego. Czasownik niedokonany tworzy czas przyszły złożony: będę pisać albo będę pisał. Czasownik dokonany tworzy czas przyszły prosty: napiszę. Jeśli mylisz aspekt, wróć do działu Aspekt dokonany i niedokonany, bo to jest podstawa całego tematu.

Czas przeszły: ucz się osoby razem z rodzajem

W czasie przeszłym forma zmienia się według osoby, liczby i rodzaju. Nie ucz się samego „pisał”, bo to za mało. Ucz się pełnych bloków.

Dla „ja” masz różne formy zależnie od osoby mówiącej:

• Jestem mężczyzną: Wczoraj pisałem podanie.
• Jestem kobietą: Wczoraj pisałam podanie.

Dla „ty” też rodzaj jest ważny:

• Mówisz do mężczyzny: Czy pisałeś już do właściciela mieszkania?
• Mówisz do kobiety: Czy pisałaś już do właściciela mieszkania?

Dla „on, ona, ono” rodzaj jest widoczny bardzo jasno:

• On pracował w sobotę.
• Ona pracowała w sobotę.
• Dziecko spało po obiedzie.

W liczbie mnogiej najważniejszy jest podział na grupę męskoosobową i niemęskoosobową. Grupa męskoosobowa to grupa z co najmniej jednym mężczyzną osobą. Grupa niemęskoosobowa to kobiety, dzieci, rzeczy, zwierzęta.

• Marek i Anna czekali na autobus.
• Anna i Olga czekały na autobus.
• Dzieci czekały na autobus.

Jeśli ten podział jest dla ciebie niepewny, powtórz Rodzaj gramatyczny i liczba mnoga. Bez tego będziesz robić błędy także w przymiotnikach i zaimkach.

Czas przyszły: trzy decyzje w dobrej kolejności

Przy czasie przyszłym pracuj zawsze według tej kolejności.

Pierwsza decyzja: aspekt. Jeśli czasownik jest dokonany, używasz czasu przyszłego prostego. Nie dodajesz „będę”.

• Jutro napiszę wniosek.
• Za tydzień kupimy bilety.
• Po pracy zadzwonię do lekarza.

Te formy wyglądają podobnie do czasu teraźniejszego, ale znaczą przyszłość, bo czasowniki dokonane nie mają normalnego czasu teraźniejszego. „Kupię” znaczy „I will buy”, nie „I am buying”.

Druga decyzja: jeśli czasownik jest niedokonany, wybierasz czas przyszły złożony. Masz dwie poprawne formy.

Forma 1: „będę” plus bezokolicznik, czyli forma podstawowa czasownika.

• Jutro będę pisać CV.
• Wieczorem będziemy oglądać film.
• W weekend będą sprzątać mieszkanie.

Forma 2: „będę” plus forma rodzajowa, podobna do czasu przeszłego.

• Jutro będę pisał CV. Tak mówi mężczyzna.
• Jutro będę pisała CV. Tak mówi kobieta.
• Wieczorem będziemy oglądali film. Tak mówi grupa męskoosobowa albo mieszana.
• Wieczorem będziemy oglądały film. Tak mówi grupa kobiet.

Obie formy są poprawne: będę pisać i będę pisał albo będę pisała. Na B1 forma z bezokolicznikiem jest często bezpieczniejsza, bo nie wymaga rodzaju. Ale musisz rozpoznawać też formę rodzajową, bo pojawia się w tekstach i zadaniach. Na B2 i C1 warto swobodnie używać obu form, szczególnie w dłuższej wypowiedzi.

Trzecia decyzja: znaczenie zdania. „Będę pisać” to proces albo plan. „Napiszę” to rezultat. Porównaj:

• Jutro będę pisać pracę, więc nie mogę się spotkać.
• Jutro napiszę pracę i wyślę ją promotorowi.

Jeżeli masz problem z odmianą czasowników, ćwicz równolegle Czasy i koniugacje.

Co wystarcza na B1, a co trzeba umieć wyżej

Na B1 musisz poprawnie tworzyć czas przeszły czasowników niedokonanych i dokonanych. Musisz też używać czasu przyszłego prostego i złożonego, w tym formy bezokolicznikowej oraz rodzajowej. W praktyce oznacza to: rozpoznaj aspekt, wybierz czas, dopasuj rodzaj i osobę.

Na B1 najważniejsze są częste czasowniki: robić, zrobić, pisać, napisać, czytać, przeczytać, kupować, kupić, jechać, pojechać, iść, pójść, mieć, być, chcieć, móc. Nie zaczynaj od wyjątków. Najpierw zautomatyzuj codzienne zdania.

Na B2 wymagania są szersze. Dochodzą trudniejsze i nieregularne czasowniki, na przykład móc, biec, piec, znaleźć, siąść. Trzeba też lepiej kontrolować aspekt w dłuższym tekście. Nie wystarczy jedno poprawne zdanie. Cały akapit powinien mieć logiczny czas: najpierw proces, potem rezultat.

Na C1 dochodzi większa precyzja i styl. Musisz rozumieć rzadsze formy, czasowniki z przedrostkami i różnice znaczeniowe. „Przepisać”, „dopisać”, „odpisać” i „zapisać” nie są wymienne. Jeśli uczysz się takich par, pomocny będzie dział Czasowniki ruchu i przedrostki, bo przedrostki często zmieniają aspekt i znaczenie.

Zdania, które warto umieć powiedzieć i napisać

1. Wczoraj byłem w urzędzie, ale nie załatwiłem sprawy.
2. Wczoraj byłam u lekarza i dostałam skierowanie na badania.
3. Jutro będę dzwonić do administracji, bo w mieszkaniu nie ma ogrzewania.
4. Jutro zadzwonię do administracji i poproszę o pilną naprawę.
5. W sobotę będziemy sprzątać mieszkanie po remoncie.
6. W sobotę posprzątamy mieszkanie i oddamy klucze właścicielowi.
7. Moi koledzy czekali przed salą, a koleżanki wypełniały formularze.
8. Za miesiąc pojedziemy do Krakowa, jeśli dostaniemy wolne w pracy.
9. Kiedy mieszkałem w Lublinie, codziennie chodziłem pieszo do szkoły językowej.
10. Kiedy zamieszkam bliżej centrum, będę jeździć do pracy tramwajem.

Ćwicz takie pary głośno. Jedno zdanie z procesem, drugie z rezultatem. To szybciej buduje nawyk niż sama tabela odmiany.

Typowe błędy osób ukraińsko-, rosyjsko- i anglojęzycznych

• *Ja wczoraj czytał książkę - Wczoraj czytałem książkę. Błąd często pochodzi z ukraińskiego i rosyjskiego, gdzie forma przeszła nie ma takiej samej końcówki osoby jak w polskim.
• *Ja wczoraj czytała książkę - Wczoraj czytałam książkę. Kobieta mówiąca o sobie potrzebuje końcówki „-am”, nie tylko formy żeńskiej.
• *Ona będzie pracował jutro - Ona będzie pracowała jutro albo Ona będzie pracować jutro. Błąd bierze się z nieuwagi na rodzaj w formie złożonej.
• *Jutro będę napisać podanie - Jutro napiszę podanie. „Napisać” jest dokonane, więc przyszłość tworzy się prosto.
• *Jutro będę kupić bilet - Jutro kupię bilet. To ten sam problem: czasownik dokonany nie łączy się normalnie z „będę” w takim znaczeniu.
• *Wczoraj kupię bilet - Wczoraj kupiłem bilet albo Wczoraj kupiłam bilet. Forma „kupię” dotyczy przyszłości, a przysłówek „wczoraj” wymaga czasu przeszłego.
• *My z Anną pracowaliśmy cały dzień - My z Anną pracowałyśmy cały dzień. Jeśli mówią dwie kobiety o sobie, potrzebna jest forma niemęskoosobowa.
• *Anna i Marek pracowały cały dzień - Anna i Marek pracowali cały dzień. Grupa mieszana z mężczyzną osobą wymaga formy męskoosobowej.
• *I will robić to jutro, więc będę zrobić to jutro - Jutro będę to robić albo Jutro to zrobię. Błąd pochodzi z angielskiego „will”, które nie rozróżnia aspektu.

Przy takich błędach nie poprawiaj tylko jednego słowa. Popraw całe zdanie: czas, aspekt, osobę i rodzaj. Więcej o wpływie języka ojczystego znajdziesz w dziale Typowe błędy: interferencja z języka ojczystego.

Plan pracy na najbliższy tydzień

• Dzień 1: wypisz 20 par aspektowych, na przykład pisać - napisać, kupować - kupić.
• Dzień 2: odmień 10 czasowników w czasie przeszłym dla „ja”, „ty”, „on”, „ona”, „my”, „oni”, „one”.
• Dzień 3: napisz 10 zdań o wczorajszym dniu. Zaznacz, gdzie mówisz o procesie, a gdzie o rezultacie.
• Dzień 4: napisz 10 zdań o planach na jutro. Użyj pięciu form „będę robić” i pięciu form „zrobię”.
• Dzień 5: przeczytaj swoje zdania i sprawdź rodzaj: pisałem, pisałam, pisaliśmy, pisałyśmy.
• Dzień 6: nagraj minutową wypowiedź o tym, co robiłeś wczoraj i co zrobisz jutro.
• Dzień 7: popraw nagranie na piśmie. Każdy błąd zapisz jako parę: *forma błędna - forma poprawna.